«بشارت یزد» دلایل تخریب «قنات قاسم آباد» و راهکارهای احیای آن را در گفتگو با کارشناسان بررسی می کند:
- حسین درجوش، مقنی یزدی: از دهه پنجاه توسعه نامتوازن یزد خصوصا توسعه صنعتی از یکسو و توسعه خط راه آهن از میان زمین های کشاورزی از سوی دیگر باعث برداشت بی رویه از سفره های زیر زمینی شد و میزان آبدهی قنات ها کاهش یافت. از آنجا که بنابر وقف صورت گرفته از درآمد حاصل از کشاورزی یا آب قناتقاسم آباد باید جهت بازسازی قنات استفاده شود، کاهش آبدهی و کشاورزی باعث شد تا میزان درآمد حاصل از قنات نیز کاهش یابد
- متولیان موقوفه قنات قاسم آباد به مفاد وقف نامه به طور کامل عمل نکردند و از سوی دیگر بیست و چند سال پیش با اقدامات قضایی اراضی موقوفه قنات قاسم آباد را با قیمتی زیر قیمت واقعی اجاره دادند چه بر اساس قانون و چه بر اساس شرع، کسانی که این زمین ها را اجاره کرده اند صلاحیت استفاده از این اراضی را ندارند و باید یا زمین ها را برگردانند و یا اجاره بهای اراضی را به نرخ روز محاسبه کرده و برای احیای قنات صرف کنند
- ابوالفضل دهقانی، مسئول قنوات استان یزد: یک منبع مهم مالی برای تامین هزینه های احیای قنات، فروش زمین هایی است که در محدوده قنات قرار دارند و مالکیت شان عمومی است و تحت عنوان حوزه شهری ارزش بالایی دارند. باتوجه به اینکه قنات قاسم آباد رو به نابودی است، بودجه ای سمت این قنات فرستاده نمی شود و بیشتر به سمت قنات های دیگر که هنوز زنده هستند، همچون قنات حسن آباد و غیره می رود
صالح مستوفیان، مهدیه مصلایی/ «قنات قاسم آباد» بنا به گفته تاریخ بیش از 700 سال است که بخش وسیعی از آب شرب و زراعت یزدی ها را تامین می کرده اما در مواجهه با غول توسعه صنعتی و شهری و در بی مهری وارثانش به حال مرگ افتاده است. سالهاست فعالان بخش کشاورزی و متخصصین قنات نسبت به بی توجهی ها به قنات بزرگ قاسم آباد هشدار داده اند و از اینکه یکی از مهمترین جلوه های اکوسیستم آبی و خاکی یزد علیرغم نقش مهمی که در حفظ محیط زیست دارد، تنها به حال خود رها شده، نگرانند.
بشارت یزد در گفتگو با دو کارشناس قنات، دلایل تخریب قنات قاسم آباد و راهکارهای احیای آن را بررسی کرده که در ادامه می خوانیم:
تاریخچه قنات قاسم آباد از زبان مقنی یزدی
حسین درجوش، مقنی یزدی در مصاحبه با بشارت یزد گفت: در قرن 13 هجری شمسی حاج ابوالقاسم که اصالتا اهل شهر رشت بود و تجارت ابریشم به هند و سایر کشور ها داشت سفری نیز به یزد انجام داد. یزدی ها که اساسا تاجر پیشه بودند وی را که تاجری سرشناس بود در یزد نگه داشتند، هرچند خود او نیز شیفته اخلاق و منش یزدی ها شده بود.
وی افزود: از اولین اقدامات حاج ابوالقاسم رشتی در یزد باتوجه به تجربه و تخصصش پرورش کرم ابریشم و در نتیجه تجارت پارچه ی ابریشم بود .سرمایه گذاری و تجارت حاج ابوالقاسم در یزد باعث شد تا وی به علایق دیگرش نیز بپردازد که مهم ترین آن احداث و یا احیای قنات های مختلف در یزد بود. یکی از مهم ترین قنات هایی که وی بازسازی آن توجه ویژه داشت قنات مهم و بزرگ قاسم آباد که آن را در حدود سال 1251 وقف نمود. بنابر مستندات تاریخی قنات قاسم آباد پیش از حضور حاج قاسم در یزد احداث شده بود و بنا به دلایل نامشخصی این قنات دچار مشکلات زیادی گردیده بود که حاج ابوالقاسم با سرمایه خود اقدام به بازسازی قنات نموده و آن را تا محدوده شیر کوه و روستای علی آباد یزد توسعه داد. قنات قاسم آباد پس از احیا آنقدر پر آب بود که حاج ابوالقاسم مجبور می شود آب آن را از یک مخزن بزرگ به دو قسمت تقسیم کند که این بخش بندی تا به امروز هم ادامه داشته است. در دهه های ۳۰ و ۴۰ شمسی که قنات رونق بسیاری داشته یک بخش آب آن به رحمت آباد و بخش دیگر به قاسم آباد می رفته است و تا دهه ۶۰ نیز همین روند ادامه داشته است.
آسیب های وارده بر قنات قاسم آباد در گذر زمان
مقنی یزدی همچنین ادامه داد: از دهه پنجاه توسعه نامتوازن یزد خصوصا توسعه صنعتی از یکسو و توسعه خط راه آهن از میان زمین های کشاورزی از سوی دیگر باعث برداشت بی رویه از سفره های زیر زمینی شد و میزان آبدهی قنات ها کاهش یافت. از سوی دیگر کشاورزی در یزد کم رونق گردید؛ از آنجا که بنابر وقف صورت گرفته از درآمد حاصل از کشاورزی با آب قنات باید جهت بازسازی قنات استفاده شود، کاهش آبدهی و کشاورزی باعث شد تا میزان درآمد حاصل از قنات نیز کاهش یابد.
متولیان موقوفه قنات قاسم آباد به مفاد وقف نامه به طور کامل عمل نکردند
وی تاکید کرد: متولیان موقوفه قنات قاسم آباد به مفاد وقف نامه به طور کامل عمل نکردند و از سوی دیگر بیست و چند سال پیش با اقدامات قضایی اراضی موقوفه قنات قاسم آباد را با قیمتی زیر قیمت واقعی اجاره دادند چه بر اساس قانون و چه بر اساس شرع، کسانی که این زمین ها را اجاره کرده اند صلاحیت استفاده از این اراضی را ندارند و باید یا زمین ها را برگردانند و یا اجاره بهای اراضی را به نرخ روز محاسبه کرده و پرداخت کنند و این درحالیست که این قنات از دلایل گسترش منطقه و فراوانی پتانسیل آب قنات تا دهه ی 40 و 50 است و به دلیل همین موضوع حاج قاسم اقدام به وقف آن کرده است.
تمامی درآمد ها ابتدا باید خرج خود قنات شود
درجوش بیان داشت: بحث اصلی اکثر موقوفات این است که هرچقدر درآمد از آب و زمین داشته باشند باید پرداخت اجاره کنند و نکته اصلی اینجاست که اداره اوقاف و متولی و واقف ابتدا قبل از اینکه کاری بخواهد انجام دهد باید تمامی درآمد ها خرج خود قنات کند، چون اگر قنات از مدار تولید مشکل پیدا کرد، کشت و کاری متوقف می شود و زمانی که حاصلی نداشته باشند پولی برای پرداخت اجاره ندارند و متاسفانه چهار دهه این موضوع مورد غفلت کامل قرار گرفته است، درحالیکه قنات یک کارگاه تولیدی است برای به سرانجام رسیدن محصول نهایی که آب است باید خرج، احیا و ساماندهی شود، از نکات دیگری که در انتها در وقف نامه تاکید بیشتری بر آن شده می توان به جلوگیری از مصادره شدن قنات اشاره کرد.
هرچه سریع تر باید قنات احیا و در مدار آبدهی قرار بگیرد
وی در انتها گفت: متناسب با شرایط زمانی تا کی قرار است نگاهمان به مرزهای بیرون استان باشد و داشته های خود را کمتر ببینیم و در شرایط چالش یا بحران نگاهمان به کمک دیگران باشد، باید مجددا قنات احیا و در مدار آبدهی قرار بگیرد یعنی همان کاری که صد یا پنجاه سال پیش برای قنات انجام می دادند. به بیانی دیگر می توانیم همین امسال هم قنات را جاری کنیم و متاسفانه این کوتاهی از دهه پنجاه به بعد انجام شده است. موضوع از سه جهت باید بررسی شود اول موضوع بازررسی و ارزیابی مدیریتی، دومارزیابی توسط متخصصین برای احیای قنات و سوم برآورد هزینه های مالیو چگونگی تامین آن. قنات شیوه اب رسانی بدون مصرف برق است و بخشی از تغذیه سفره هایزیرزمینی مهم استان از طریق قنات قاسم آباد انجام می شده است و جالب است که دقیقا در محدوده ای که این قنات اجرا شده، فرونشست جدی دیده نمی شود. با هیچ گزینه ای به جز قنوات نمی توان جلوی فرونشست زمین و شور شدن آب و آسیب به سفره های زیرزمینی را گرفت و همچنین بقا و زیست پذیری بسیاری از دشت ها و روستاها به آن بستگی دارد.
ضرورت تشکیل هیئت امنای پیوسته برای زنده نگه داشتن قنات
ابوالفضل دهقانی، مسئول قنوات استان یزد نیز در گفت و گو با بشارت یزد گفت: روستای چم در شهرستان تفت مادر چاه قنات قاسم آباد یا محل تراوش آب بوده است. با کاهش آبدهی قنات، توسط عواملی همچون احداث چاه ها اعم از مجاز یا غیر مجاز همچنین فعالیت مجموعه های گلخانه ای و کاهش بارندگی متاسفانه این قنات نیازمند توجه زیاد و احیا است، از جمله اقداماتی که می توان با انجام بصورت پیوسته برای زنده نگه داشتن و احیای قنات بکار برد؛ تشکیل شوراها و هیئت امنای مربوطه با همکاری بخش های مختلف و سازمان های مرتبط از جمله جهاد کشاورزی، میراث فرهنگی، بخش عمرانی استانداری، آب منطقه ای، دادستانی و… با گرفتن اعتبار مورد نیاز است. باتوجه به شواهد موجود از وضعیت کلی قنات و لزوم کندن تا عمق 80 متری برای احیا، هزینه ی مورد نیاز باید تامین شود و چون انجام نشده، متاسفانه آب قنات به رحمت آباد هم نمی رسد. بارها تلاش کردیم تا با مجموعه های ذکر شده ارتباط بگیریم و قنات را از حالت مرده بودن خارج کنیم، منتها چون تنها بودیم و همراهی های لازم انجام نشد، نتوانستیم قنات را از حالت مرده خارج کنیم.
برای احیای قنات باید حق آبه های بالا دست رعایت شوند
وی همچنین ادامه داد: برای بازگشت آب باید حق آبه های بالا دست رعایت شوند، علاوه بر رعایت این حقوق مبحث مهم احیا است، چون مسیر رو به خرابی است و در صورتی که مانند قنات زارچ که در محدوده بافت تاریخی، فاضلابی بیش نبود و الان بعد از گذشت 10 سال آبی خوب و پایدار جریان دارد، مشکلات قنات باید بصورت هیئت امنایی و شورایی حل شود. عملیات مقدماتی برای احیای قنات باید بصورت جدی و با یک اعتبار خوب از طرف نهاد های ذی نفع و با قبول مسئولیت اجتماعی شان انجام شود و باتوجه به شواهد موجود بنظر می رسد با پرداخت یک هزینه مورد نیاز قطعا تا یکی دو سال آینده آب در قنات جریان پیدا کند.
فروش زمین های عمومی محدوده قنات برای تامین هزینه های احیا
مسئول قنوات استان یزد در انتها گفت: باتوجه به محدودیت اعتبارات سازمان جهاد کشاورزی اگر همه قدم پیش نگذراند امکان پوشش همه جانبه وجود ندارد و همان جریانی که قبلا هم بود و به نتیجه نرسید رخ می دهد. یک منبع مهم مالی برای تامین هزینه های احیای قنات، فروش زمین هایی است که در محدوده قنات قرار دارند و مالکیت شان عمومی است و تحت عنوان حوزه شهری ارزش بالایی دارند. باتوجه به اینکه قنات قاسم آباد رو به نابودی است، بودجه ای سمت این قنات فرستاده نمی شود و بیشتر به سمت قنات های دیگر که هنوز زنده هستند، همچون قنات حسن آباد و غیره می رود.
