فراموشی «آب انبارها» زیر خروارها زباله و خاکروبه!

بشارت یزد در گفتگو با کارشناسان، به بررسی تاریخچه و وضعیت فعلی آب انبارهای بافت تاریخی یزد می پردازد:

• حسین مسرت، پژوهشگر برجسته تاریخ و فرهنگ یزد: اغلب آب انبارها در یزد محل انباشت زباله، خاکروبه های محلی و پاتوق معتادان شده است و متاسفانه این گونه محل ها، منبع پیدایش انواع بیماری های مسری بویژه مالاریاست. نکته قابل توجه برای احیا و بازسازی و پایداری آنها، تغییر کاربری آنها است که می توانیم به برخی از این اقدامات در سراسر ایران اشاره داشته باشیم؛ مانند تالار غذاخوری آب انبار سید اسماعیل در تهران، چایخانه سنتی در شهرهای بندرعباس و سمنان و یا فضایی در ورودی آب انبار دروازه مهریز که اختصاص به چایخانه دارد

• محسن عباسی هرفته، استادیار دانشکده هنر و معماری دانشگاه یزد: حضور نسل امروز در فضاهایی مانند آب انبارها می‌تواند به آنها یادآور شود که چه منزلتی را گم کرده اند و چقدر در دنیای ماشینی امروز محرومند؛ آن ها باید بفهمند که ماشین نیستند که در لای چرخ دنده‌های زندگی جدید، هویت خود را فراموش کرده، عمله زندگی بدون روح و معنویت شهرهای جدید شوند. از این رو، بهترین مواجهه با آب انبارها، مرمت و احیای آنها و استفاده دوباره از آنها به عنوان مخزن آب است

صالح مستوفیان، مهدیه مصلایی پور/ «آب انبارها» نبض حیات در بافت تاریخی چند هزارساله یزد بوده اند که در کنار تامین آب شرب اهالی، جایگاهی برای ارتباط اجتماعی و کنش های محله ای نیز بوده اند موضوعی که این روزها با مشاهده تلنبار زباله و خاکروبه در اغلب آب انبارهای بافت تاریخی یزد، این جلوه های تمدنی و تاریخی به دالان های اشباح شبیه شده اند. به منظور بررسی تاریخچه و نقش مهم «آب انبارها» در بافت تاریخی و همچنین چگونگی احیای آنها در مسیر جدب گردشگر با حسین مسرت، پژوهشگر برجسته تاریخ و فرهنگ یزد و محسن عباسی هرفته، استادیار دانشکده هنر و معماری دانشگاه یزد به گفتگو نشستیم که در ادامه می خوانیم:

تاریخچه آب انبارها در یزد

 حسین مسرت، پژوهشگر تاریخ و فرهنگ یزد در گفتگو با بشارت یزد در ارتباط با تاریخچه و معماری آب انبارها گفت: شناخت عمومی آب انبارها براساس سه گونه مالکیت در نزد آب انبارهای شهر یزد دیده می شود، که به ترتیب فراوانی می توانیم از آب انبار های وقفی، عمومی و شخصی نام ببریم. تقریبا تمامی آب انبارهای شهر یزد چه آنهایی که از سوی زرتشتیان ساخته شده و چه مسلمان وقف بر همگان بوده است. در مالکیت عمومی که خود می تواند به نحوی جزء موقوفات قرار گیرد، آب انبار یا در تملک اهالی محل بوده که با خودیاری پولی را گرد آورده و به خرید زمین، پرداخت هزینه، ساخت، نگهداری، تعمیر آبرسانی و لایروبی و غیره اقدام می کردند یا توسط حاکم یا فرماندار دولت تمام یا بخشی از هزینه های اشاره شده پرداخت می شد و در تملک دولت قرار داشت. در مورد مالکیت شخصی، شامل برخی آب انبارهای دورن باغ مانند باغ دولت آباد و آب انبارهای شخصی خانه ها می شود، که ویژه ی افراد ساکن و یا شاغل در باغ یا اهالی خانه است.

آب انبارها، رایج ترین منابع تأمین آب کویرنشینان

مسرت بیان داشت: در یک تقسیم بندی کلی می توان رایج ترین منابع تأمین آب، آب انبارها را از دوران قدیم به ترتیب شامل الف) قنات ب) باران پ) رودخانه ت) چشمه ث) چاه نام برد. رایج ترین گونه تامین آب، آب انبارها در یزد باتوجه به شرایط اقلیمی قنات ها هستند، از لحاظ بهره وری از آب، آب انبارها می توانیم آن ها را به دو دسته: همگانی(عمومی) یا خانگی نقسیم کنیم، از جمله آب انبار های همگانی می توان از آب انبار های قلعه ای، شهری، روستایی، میان راهی، بیابانی، که عموم مردم اعم از مردم یک منطقه، محله یا کاروانیان از هرطبقه و صنفی از آن بهره می برند نام برد و تنها آب انبارهای صحرایی را که ویژۀ عموم کشاورزان یک منطقه است می شود اختصاصی دانست.

وی افزود: آب انبارهای عمومی بیشتر جزو بناهای عام المنفعه هستند که به وسیله نیکوکاران، فرمانروایان، پادشاهان و دولتمندان جهت خشنودی خداوند و خرسندی مردم ساخته می شد و معمولا بنای بزرگ و چشمگیری بوده اند. این آب انبارها یا از هزینه ی بیت المال هستند و یا اموال شخصی واقفین که برای مخارج ساخت، نگهداری، آبرسانی، تعمیر و بازسازی آن موقوفات گوناگونی شامل املاک و آب داشته تا از درآمد آن صرف امور نامبرده شود. بیشتر این آب انبارها دارای کتابه بوده که در آن نام بانی، واقف، سازنده، خطاط، حکاک و متن وقف نامه و اشعاری در ارتباط با نیت واقف آمده است. مضمون عمده اشعار؛ یادی از تشنه لبی امام حسین (ع) و یاران اوست. ساخت آب انبارهای خانگی در زیر حیاط به شکل مکعب یا مکعب مستطیل و با سقفی مسطح یا گهواره ای صورت می گرفته و در آن دسترسی به ویژگی های معماری مجهز به ساختار بادگیرها (تهویه هوا) را داریم.

پژوهشگر تاریخ و فرهنگ یزد بیان داشت: آب ‌انبارها (یا همان ذخایر آب) سازه‌هایی بودند که برای جمع‌آوری، ذخیره و نگهداری آب مورد استفاده قرار می‌گرفتند؛ معمولاً در زیر زمین ساخته می‌شدند، آب آن ممکن بود از باران، قنات، چاه یا رودخانه تأمین بشود، کاربردها و نقش آب ‌انبارها در گذشته: ذخیره آب برای روزهای بی‌آبی در شهرها و روستاهایی که در مناطق خشک و کویری بودن (مثل یزد، کرمان، طبس و…) که بارندگی خیلی کم بود، مردم باید برای ماه ‌ها یا حتی فصل‌های خشک، آب ذخیره می‌کردند، آب‌ انبارها این امکان رو می‌دادند که مردم حتی در سخت ‌ترین شرایط اقلیمی هم آب آشامیدنی سالم داشته باشند. آب ‌انبارها معمولاً در عمق زمین ساخته می‌شدند، این کار دو مزیت داشت: آب درونش خنک می ماند، یا به عبارت دیگر حتی در تابستان داغ کویر، گرد و غبار و آلودگی کمتر به آن نفوذ می‌کرد. بعضی از آب ‌انبارها واجد بادگیر بودند؛ که باعث تهویه هوا و خنک ‌تر شدن آب می‌شد، این یعنی نوعی سیستم خنک‌کننده‌ی طبیعی که متاسفانه در حال حاضر با مصرف کلی انرژی این امر میسر می شود. از آنجا که آب انبارها فقط در کنار مساجد، بازارها یا کاروانسراها ساخته می شدند، مردم هنگام برداشت آب باهم گفت و گو می کردند و خبرها را رد و بدل می شد.

لزوم تغییر کاربری آب انبارها در یزد

وی در انتها گفت: آب انبارها محل انباشت زباله، خاکروبه های محلی و پاتوق معتادان شده است و متاسفانه این گونه محل ها، منبع پیدایش انواع بیماری های مسری بویژه مالاریاست. نکته قابل توجه برای احیا و بازسازی و پایداری آنها، تغییر کاربری آنها است که می توانیم به برخی از این اقدامات در سراسر ایران اشاره داشته باشیم؛ مانند تالار غذاخوری آب انبار سید اسماعیل در تهران، چایخانه سنتی در شهرهای بندرعباس و سمنان و یا فضایی در ورودی آب انبار دروازه مهریز که اختصاص به چایخانه دارد، زورخانه آب انبار شیخ برهان بندرآباد نخستین آب انباری بود که در یزد به زورخانه تبدیل شد، بدین صورت که با نصب سقف کاذب در میانه مخزن فضایی برای گود زورخانه ایجاد شده و از طریق دیواره مخزن راهی برای ورود به آن گشوده شد همین تدبیر سالیان بعد درباره آب انبار امیر چقماق یزد اندیشیده شد و به زورخانه صاحب الزمان تبدیل شد، چند آب انبار دیگر هم در یزد، اکنون زورخانه شده است. با توجه به ویژگی های معماری و ساختاری برخی آب انبارها، پیشنهادهایی برای بهره وری از فضای آب انبارها وجود دارد مانند: نمایشگاه های کتاب، خط، نقاشی، عکس و اشیای قدیمی، موزه های مردم شناسی و صنایع دستی، فضاهای خدماتی، تجارتی و برپایی نمایشگاه های هفتگی در موضوعاتی خاص مانند کفش، كيف، لباس، لوازم التحرير، سينما، تئاتر کودکان، آمفی تئاتر، انبار ذخیره آب برای پدافند در مواقع ترکیدگی لوله در زمستان، خشک سالی، قحطی، زلزله و جنگ است.

وضعیت آب انبارها، نشانه حیات یا مرگ بافت های تاریخی

محسن عباسی هرفته، استادیار دانشکده هنر و معماری دانشگاه یزد در گفتگو با بشارت یزد گفت: آب انبارها از جمله عناصر زیرساختی آبادی های تاریخی حاشیه کویر ایران بودند که حیات شهر و روستاها بدان‌ها گره خورده بود. به واسطه پیوند قوی بین این عناصر و شهرها و روستاها، امروزه، آب انبارها، نمایشگرهای خوبی از وضعیت واقعی حیات بافت‌های تاریخی هستند. اینکه آب انبارها در مدار زندگی شهر فعال هستند یا برعکس به مزبله‌ای و متروکه‌ای فراموش شده تبدیل شده‌اند، نشان از این دارد که وضعیت واقعی حفاظت از بافت‌های تاریخی چگونه است؛ فارغ از فعالیت‌های نمایشی که به اسم مرمت، به بزک کردن چهره خسته و بیمار بافت‌های تاریخی، می پردازند و در واقع خود آسیبی مضاعف در این بافت ها به شمار می روند.

وی در ادامه افزود: شاید این تصور در ذهن بسیاری از مردم باشد که در زمانی که سیستم لوله کشی آب وجود دارد چه نیازی به آب انبارها هست؟ پاسخ های متعددی برای این سوال وجود دارد که می‌تواند به ضرورت سلامت آب انبارها و فعال بودن آن ها بپردازد. به اجمال این که آب انبارها با پخشایشی که در محلات مختلف شهرهای تاریخی ایران دارند می توانند منابع ذخیره استراتژیک آب حداقل در بخش‌های تاریخی شهرها باشند؛ چه بسا که در مواقع بحران بتوانند به بخش‌های جدید شهر نیز خدمات ارائه کنند. سازه‌هایی مستحکم و بهداشتی با ظرفیت گنجایش آب قابل توجه، در مکان‌هایی مناسب، که آماده ذخیره آب هستند. عدم تمرکز آن ها در یک نقطه و پخش بودنشان در سطح شهر یک مزیت بی نظیر در بحث پدافند غیر عامل به شمار می رود. همچنین این مخازن موجود در مقایسه با ساخت منابع جدید آب، صرفه‌جویی قابل توجهی چه به لحاظ ریالی و چه به لحاظ زیست محیطی، با توجه به آلایندگی صنعت ساختمان در پی خواهند داشت.

مزیت های راهبردی آب انبارها

عضو سابق شورای شهر یزد بیان داشت: از مزیت های راهبردی آب انبارها در تامین آب در این شرایط بحران کم آبی که بگذریم، احیای آب انبارها مزایایی در حوزه تقویت هویت اجتماعی و رونق گردشگری نیز دارد. تجربه برداشتن آب از پاشیر آب انبار و طی کردن راچینه‌های این عنصر غریب و تازه کردن نفس در فضای خنک راچینه پهن آب انبار، تجربه ایست خاطره ساز و فراموش نشدنی برای شهروندان شهرهای جدید و می‌تواند پیوندی باشد بین نسل جدید و زندگی قدیم و این همان بسط هویت اجتماعی و تقویت هویت عمومی ست. نسل امروز باید بفهمد که انسان ماشین نیست که در مکان هایی شبیه پمپ بنزین، آب بزند؛ انسان قیمتی و ارزشی دارد و شأنی دارد و آب نوشیدن او شأنی و جایگاهی دارد.

وی افزود: اگر به سقاخانه‌های زیبای سنتی دقت کنیم، می‌فهمیم که این حجم کاشی کاری، اشعار و ابیات، احادیث و روایات، رابطه‌اش با نوشیدن یک کاسه آب چه بوده است. آن وقت شاید متوجه شویم در مقایسه با ماشین که به پمپ بنزین نیاز دارد، انسان به چیزی فراتر از لوله آب نیاز دارد. انسان شأنی دارد، قدری دارد و آب این مایع حیات معنویت و لطافتی دارد که هر ظرفی و هر مکانی شایسته آب نوشیدنِ انسان نیست؛ و چقدر معماری سنتی برای انسان ارزش قائل بوده که آب انبار و سقاخانه را برای او طراحی کرده است. حضور نسل امروز در این فضاها می‌تواند به آنها یادآور شود که چه منزلتی را گم کرده اند و چقدر در دنیای ماشینی امروز محرومند؛ آن ها باید بفهمند که ماشین نیستند که در لای چرخ دنده‌های زندگی جدید، هویت خود را فراموش کرده، عمله زندگی بدون روح و معنویت شهرهای جدید شوند. از این رو، بهترین مواجهه با آب انبارها، مرمت و احیای آنها و استفاده دوباره از آنها به عنوان مخزن آب است. اساساً هم آب انبارها به لحاظ کالبدی به نحوی ساخته شده اند که باید با رطوبت در ارتباط باشند والا می‌خشکند و می‌میرند و تخریب می‌شوند. معدود شهرهایی هنوز در ایران و استان یزد داریم که آب انبارهای آن فعال است و چه آب گوارایی به عابران تشنه هدیه می‌دهند و این آب چه متفاوت است به لحاظ معنایی و ادراکی با آبی که از سیستم لوله کشی شهری برداشته می‌شود؛ آری، گاهی باید به مردم گمشده در طوفان مدرنیته شهری جرعه‌ای نوشاند و آب انبارها این کار را خوب بلدند.

مرمت آب انبارها تخصصی و فنی است

عضو هیات علمی دانشگاه یزد گفت: مرمت آب انبارها کاری بسیار تخصصی و فنی است؛ بدنه داخلی آنها به نحوی دقیق آب بندی شده است و هرگونه مداخله غیر اصولی می‌تواند به نشت رطوبت و عدم کارکرد آب انبار منجر شود. آجرهای آن گونه ای خاص هستند که به آجرهای آب انباری معروف ند و ملات مصرفی در آن باید آهک پایه باشد و فراوری خاصی را طلب می کند.

وی اظهار داشت: موضوع مهم دیگری که در بحث حفاظت از آب انبارها وجود دارد حفظ حریم آن ها بر روی زمین است. هرچند آب انبارها سازه‌های زیرزمینی هستند که صرفاً گنبد مخزن آنها و سردر ورودی شان هویداست اما محدوده رو و پیرامون پله‌ها و مخزن، معمولاً جز حریم آب انبار محسوب می‌شود که نباید بر روی آن ساخت و سازی صورت بگیرد. متاسفانه عدم نظارت بر این حرائم باعث شده است که به این حریم ها تعرض شده، بر روی آن ها ساخت و ساز صورت بگیرد و از این طریق بخش‌های تحتانی آب انبارها مورد آسیب جدی قرار بگیرند که می‌باید در قالب پروژه‌های آزاد سازی حریم، این ساخت و سازهای غیر اصولی پاکسازی شوند. به نظر می رسد مدل مطلوب برای مرمت و احیاء این عناصر کلیدی بافت‌های تاریخی، آگاهی بخشی عمومی به همراه حمایت‌های دولتی و از طریق فعال کردن بدنه مردمی و مشارکت اهالی محلات است. این که اداره کل میراث فرهنگی، آن ها را جدی بگیرد، سازمان آب، آن ها را به رسمیت بشمارد و مردم را به سمت بهره مندی دوباره از آن ها سوق دهد؛ در حال حاضر که به نظر می رسد این موضوع برعکس است و مردم نسبت به حفاظت از آب انبارهای محلات خود، تقاضا و پیگری بیشتری دارند تا دستگاه های دولتی.

عباسی هرفته بیان داشت: در این رهگذر، تعریف آب انبارها در مسیرهای گردشگری نیز می‌تواند عامل توجه مضاعف به این سازه‌های بی‌نظیر زیرزمینی باشد. در خاتمه باید اشاره داشت که، مجتمع های زیستی مثل شهر، روبنایی دارند و زیربنایی؛ زیربنای شهر ضامن حیات یا عامل ممات روبنای شهر است و آب انبارها یکی از این عناصر زیربنایی شهرها و روستاهای تاریخی مرکز ایران به شمار می‌رود. اگر بخواهیم، فارغ از اقدامات نمایشی که به اسم مرمت و در واقع به ضد بافت‌های تاریخی این روزها جریان دارد، ببینیم نبض شهرهای تاریخی هنوز می‌زند یا خیر می‌توان به آب انبارهای آن مراجعه کرد. متاسفانه مدت‌هاست کارهای اساسی و زیربنایی در حوزه مرمت و احیای بناها و بافت‌های تاریخی، جای خود را به فعالیت‌های نمایشی و اقدامات روبنایی زود بازده داده است. امید آن داریم تا اندک بافت‌های تاریخی به جامانده با تغییر رویکرد مدیریت و نگرش به آن ها به شکلی اصولی و زیربنایی حفاظت گردند.