فرار از مدرسه، بررسی احوال و آثار محمّدکریم پیرنیا از منظر تاریخپژوهی معماری ایران: محمّدمهدی عبدالله زاده، با مقدّمۀ دکتر مهرداد قیّومی بیدهندی، تهران: فرهنگستان هنر، مؤسّسۀ تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری، دانشگاه شهید بهشتی، 1400، وزیری، 288 ص، مصوّر، جدول.
استاد پیرنیا را همگان با معماری سنتی ایرانی میشناسند. وی با شناخت خوبی که از معماری ایرانی بهویژه معماری یزد داشت و این را نزد استادان معماری سنتی فراگرفته بود، با تلاش و کوشش پیگیرانۀ خود توانست هم پایهگذار سبکی نو در معماری معاصر با تکیهبر معماری سنتی ایران باشد و هم اجازه نداد که معماری اروپایی و غربی ریشه به تیشۀ معماری دیرپای چندین هزارسالۀ ایرانی بزند. از کارهای ماندگار او، طرح «نظام مدرسهسازی ایران» بود طرحی که بعدها یونسکو نیز آن را پذیرفت و به کشورهای جهان سوم معرفی کرد؛ و نیز بازیافت مسجد جامع فهرج یزد بهعنوان نخستین مسجد اسلامی جهان در سدۀ نخست هجری بود. در سال ۱۳۷۳ ش بهپاس خدمات استاد پیرنیا به دانش معماری ایران از سوی دانشگاه تهران، دکترای افتخاری معماری بدو داده شد.
تا پیش از چاپ این کتاب، دو کتاب مستقل و یک پایاننامه دربارۀ استاد محمّدکریم پیرنیا (یزد 1299- تهران 1376 ش) که برخی او را پدر معماری ایران (معماری نوین ایران) میدانند، ارائهشده بود:
مردی با باوری بلند و روشن (زندگی، آثار و افكار استاد محمّدكريم پيرنيا): حسین مسرّت، يزد: دبيرخانۀ جشنوارۀ كشوری هنرهای تجسّمی (یادمان استاد پیرنیا)، 1377، رحلی، 80 ص، مصوّر. (زیراکسی)// یزد: بنیاد محمّدکریم پیرنیا، چاپ دوم،1393، رحلی، 80 ص، مصوّر (زیراکسی)// تهران: یزدا، ویرایش دوم، 1399، رقعی،80 ص، مصوّر.
یادنامۀ استاد محمّدکریم پیرنیا، به کوشش: اکبر قلمسیاه، یزد: دانشگاه یزد، 1381، وزیری، 746+20 ص، مصوّر.
بازیابی اصول معماری ایرانی از بیانات استاد پیرنیا: نجمۀ نادری، پایاننامۀ کارشناسی ارشد رشتۀ معماری دانشگاه یزد،1390، رحلی،152ص.
امّا این کتاب که عنوانش برگرفته از رها کردن کلاسهای درس رشتۀ معماری دانشکدۀ هنرهای زیبای دانشگاه تهران از سوی پیرنیا در اعتراض به مدرّسان فرانسوی این دانشگاه در سال 1324 ش است، پیش از چاپ، متن پایاننامۀ نویسنده در دانشکدۀ معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی (1389) بوده، محتوای کتاب بیشتر به دیدگاههای معماری این دانشآموختۀ معماری سنتی در کلاسهای درس جامعه پرداخته است. خوشبختانه تقریباً تمامی آثار استاد پیرنیا پس از مرگ وی به کوشش آقای دکتر غلامحسین معماریان، استاد معماری دانشگاه علم و صنعت ایران چاپشده است. (هندسه در معماری به کوشش دکتر زهرۀ بزرگمهری است)(بنگرید: «کتابشناسی استاد پیرنیا»: حسین مسرّت، فرهنگ یزد، س 1، ش 2 و 3 (بهار و تابستان 78 13): 30 – 28)، ولی هنوز بنا به گفتۀ آقای حمید سهیلی، شمار زیادی نوار صوتی از سخنان او باقیمانده که باید پیاده و چاپ شود. نیز برخی گفتارهای او در نشریاتی چون: آبادی، آگاهینامه، اثر، باستانشناسی و هنر، فرهنگ و زندگی، هفت هنر، هنر و مردم، هنر و معماری و غیره وجود دارد که باید یکجا شده و چاپ شود.
کتاب فرار از مدرسه دارای دو بخش (داستان پیرنیا از خانۀ کودکی تا سازمان حفاظت آثار باستانی؛ سبکشناسی معماری ایرانی) و بر رویهم هفت فصل است که میتواند در کنار آثار چاپشدۀ پیرنیا شناخت خوبی به مخاطبان خود در ترسیم چهرۀ معماری ایرانی بدهد. (بهویژه آنکه نمایۀ اصطلاحات معماری را دارد.) کاش نویسنده بهغیراز گفتارها و گفتگوها از آثار چاپشدۀ پیرنیا هم بهره برده بود.
پیرنیا پسازآنکه ساکن تهران شد، بارها به شهر یزد مسافرت کرد و نگارندۀ این سطور چندین بار پای سخنانش در اهمیّت معماری ایرانی و یزد نشسته است. وی سرانجام به دلیل دلبستگی که به شهر یزد داشت سفارش نمود که پیکرش را در این شهر به خاک بسپارند و اکنون در دانشکدۀ معماری دانشگاه یزد است.
