زهرِ طمع انسانها به جان عقرب ها

افسانه طاهرنژاد/ «هر گرم زهر عقرب میلیاردها تومان قیمت دارد!» انتشار این شایعه کافی بود تا سوداگران و عاشقان پیمودن راههای صد ساله در یک شب را راهی بیابان های ایران کند تا از قبل صید «کژ دم های وطنی» میلیاردر شوند. سرابی که نه تنها باعث شده بسیاری سرمایه خود را بر باد دهند؛ بلکه عقرب های ایران را نیز در معرض نابودی و حتی انقراض برخی گونه ها قرار داده است. متاسفانه حجم تبلیغات اغواگرانه در خصوص سودآوری زهر عقرب و خصوصا پخش گزارش هایی از صدا و سیما در اینباره باعث شده در استان یزد هم بسیاری حتی خانه و دارایی خود را به اسکناس تبدیل کنند و راه پرورش عقرب در پیش بگیرند.

گستردگی علاقمندان در استان و سایر مناطق کشور باعث شد تا سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی یزد ضمن دعوت از یکی از زبده ترین جانورشناسان که سالها در زمینه عنکبوتها و عقرب ها تحقیق کرده و با برپایی کارگاهی آموزشی تلاش کند علاقمندان به پرورش عقرب در استان یزد را نسبت به عواقب این کار و دروغین بودن باورهای نادرست در این زمینه آگاه سازد و آنگونه که مدرس این کارگاه عنوان کرد بسیاری نظرشان نسبت به پرورش عقرب و قدم گذاشتن در این مسیر تغییر کرد.

زهر طمع انسانها به جان عقرب ها افتاده است

ورود انسان به طبیعت و برهم زدن اکوسیستم موضوعی است که با پیشرفت جوامع، به مرحله بحران رسیده است. اگر تا چندی متهم ردیف اول تخریب محیط زیست معادن، حفرچاه، قطع درختان و توسعه شهرها بود، امروز شاهد نابودی گونه های مختلف جانوری برای رسیدن به مقاصد اقتصادی هستیم.

شایعه "درآمدزایی میلیاردی از زهر عقرب ها و مارها" موضوعی است که با انتشار یک برنامه تلویزیونی در کشور منتشر شد و خیل عظیمی از افراد و اغلب کسانی که یک شبه آرزوی ره صدساله را داشتند؛ برای پولدار شدن به جان این موجودات افتادند و سرمایه خود را نیز زیر نظر به اصطلاح اساتید این حرفه به باد دادند. انتشار خبری در مرداد ماه سال جاری  با این عنوان که « کشف 12هزار عقرب از یک منزل مسکونی در مشهد » شاهدی بر این ماجراست و نشان می دهد که ذخیره ژنتیکی عقرب های ایران در حال نابودی است.

مارها و عقرب های ایران در دام سودجویانی افتاده اند که گمان می کنند با صید این موجودات و گرفتن «زهر» آنها می توانند یک شبه ثروتمند شوند، حال آنکه به گفته یک جانورشناس متخصص در حوزه عقرب، زهرگیری از بندپایی با چنگال‌های قوی و نیشی سمی کار هر کسی نیست و اگر واقعا هر گرم زهرعقرب 4 تا 8 میلیارد تومان قیمت داشت، متخصیص این حوزه زودتر  وارد کار شده بودند و اجازه ورود افراد غیرمتخصص را هم نمی داد.

ناآگاهی انسان موجب نابودی طبیعت شده است

علیرضا زمانی، جانورشناس و پژوهشگر ایرانی که دانشجوی دکترا در فنلاند است که به دعوت سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی استان به یزد سفر کرد و کارگاه آموزشی عقرب شناسی برگزار نمود، در جمع خبرنگاران با اشاره به تبلیغات گسترده در خصوص فروش «زهر عقرب» و برگزاری دوره‌های آموزشی مرتبط با آن گفت: «طبیعت» برای تجارت انتخاب درستی نیست و نباید به خاطر منافع شخصی، محیط زیست را نابود کرد. وی در ادامه افزود: هر چند وقت یک بار توجهی در سطح وسیع به سمت گروهی از حیوانات و گیاهان جلب می‌شود و از آن ها برای منافع اقتصادی کلان بهره برداری می شود، اما آخر قضیه مشخص می‌شود که این جریان اغلب تنها یک حقه و شیادی بوده که به دنبال آن تعدادی از جانوران تلف می شوند و افراد غیر متخصص نیز شکست می خورند.

وی با تاکید بر اینکه متاسفانه ناآگاهی از طبیعت و جانوران در ایران گسترده است، اظهار داشت: به قدری شایعه سودآوری زهر عقرب همه گیر شده که حتی سازمان نظام مهندسی کشاورزی تهران نیز کارگاهی آموزشی برای تشویق علاقمندان به تجارت با زهر عقرب برگزار کرده است در حالی که باید به عنوان مدافع محیط زیست و سازمانی تخصصی خود به مقابله با این تجارت پوشالی برخیزد و عقرب های ایران را از خطر نابودی و انقراض نجات دهد.

نگهداری عقرب ها کنار هم باعث نابودیشان می شود

نویسنده کتاب «عنکبوت ها و عقرب های ایران» با انتقاد از رسانه هایی که با گزارش های غیرکارشناسی خود به صید عقرب ها دامن زده اند؛ اظهار داشت: زهر عقرب بالقوه می‌تواند مایع ارزشمندی باشد اما نه به آن بهایی که گفته شده است. از طرفی گرفتن زهر و درست کردن پادزهر شیوه خاص خود را دارد و تنها در محیط آزمایشگاهی می توان به خوبی این کار را انجام داد. امروزه در دنیا این روش که مستقیم از حیوانات زهر بگیریم؛ منسوخ شده است و با روش هایی که جانور را از بین نبرد زهرش را می گیرند و بعد آن را در طبیعت رها می کنند.

جانورشناس و پژوهشگر ایرانی با اشاره به اینکه برخلاف ادعای افراد مبنی بر پرورش عقرب و تکثیر آنها از طریق زاد و ولد کارگاهی، تمامی آنها عقرب های مورد نیازشان را از طبیعت صید می کنند، گفت: در هیچکدام از کارگاه های پرورش عقرب که گاهی در منازل برپا می شود، یک نمونه از عقرب ماده که نوزاد داشته باشد، مشاهده نشده و همه عقرب ها متاسفانه از طبیعت صید می شوند. این عقرب ها که گاهی تعدادشان تا چند هزار تاست در داخل جعبه و میان شانه تخم مرغ بصورت درهم تنیده نگه داری می شوند که بدترین فضای نگهداری از این حیوان است چرا که عقرب ها به هم آسیب می زنند.

وی در ادامه افزود: عقرب برای زاد ولد به محیطی بسیار آرام و دور از تنش نیاز دارد و جفت گیری این حیوان در شرایط خاصی اتفاق می افتد که این شرایط در کارگاه های پرورش عقرب آنهم بصورت فله ای فراهم نمی شود.

درآمد میلیاردی از زهر عقرب دروغ است

زمانی همچنین اظهار داشت: این در حالی است که متاسفانه رسانه ها با پخش برنامه هایی از پرورش عقرب و به عبارتی کارآفرینی موفق عده ای در این زمینه که چندان موثق هم نیست، باعث ورود افراد غیر متخصص به این حوزه شدند به گونه ای که نزدیک به دو سال و نیم است عده‌ای به خیال تولید پادزهر به جان عقرب های ایران افتاده اند و عده ای هم با برگزاری کلاس های آموزشی دراین حوزه پول خوبی به جیب می زنند. سوال من از این افراد این است که اگر پرورش عقرب درآمد میلیاردی دارد چرا خودشان عقرب پرورش نمی دهند و از طرفی با برگزاری این کلاس ها برای خود رقیب می تراشند؟!!

عقرب های ایران به سرنوشت یوزپلنگ آسیایی دچار می شوند

این پژوهشگر و جانورشناس با ابراز نگرانی از امکان انقراض بسیاری از گونه های عقرب در ایران گفت: بیش از نیمی از انواع عقرب های جهان، تنها در ایران هستند ودر هیچ جای دنیا این نوع عقرب یافت نمی شود. با گسترش صید عقرب ها سرنوشت یوزپلنگ ایرانی در انتظار آنهاست و اگر به صورت جدی با شکارچیان و آموزش دهندگان پرورش عقرب برخورد نشود تا 5 سال آینده بسیاری از گونه های عقرب منقرض خواهند شد.

زمانی، باورهای غلط در مورد بسیاری از موجودات را علت دشمنی انسان با آنها دانست و گفت: انسان هر موجودی را که فکر کند خطرناک است می کشد و در این بین عقرب ها بیشترین قربانی ها هستند، حال آنکه شاید از میان انواع عقرب ها تنها 10 گونه آن خطرناک باشند. این باورها در مورد سایر موجودات نیز وجود دارد برای مثال این اعتقاد که «مارمولک سمی است و دمش سم سیانور دارد و اگر در خانه ای دیده شود باید فورا آن را کشت»، از ریشه غلط است بلکه مارمولک باعث کاهش حشرات در محیط می شود و به نوعی برای زندگی انسان مفید است. برای اصلاح این افکار باید آموزش های لازم به مردم داده شود تا دوستی بین انسان و محیط زیست بیش از پیش برقرار شود.

بجای عقرب، کفشدوزک، جیرجیرک و کرم های خاکی پرورش دهید

این جانوار شناس با اشاره به تنوع گسترده و ظریف عقرب ها گفت: شناسایی عقرب ها بسیار مشکل است. یعنی این‌ها غالبا با یک سری الگوهای خاص روی پاها و اندام هایشان شناسایی می‌شوند و افراد صرفا با یک دوره آموزشی نمی توانند انواع عقرب ها را شناسایی کنند ضمن اینکه هر عقرب زهر منحصر به فرد خودش را دارد و استفاده از آن هم برای هر فردی درست نیست. برای مثال پادزهر عقرب های شمال غرب کشور نمی تواند برای افراد جنوب کشور اثربخش باشد.  

وی به علاقمندان به پرورش عقرب پیشنهاد کرد به پرورش حشرات مفیدی همچون کفشدوزک، جیرجیرک، برخی از انواع کرم خاکی بپردازند که هم درآمدزایی خوبی دارد و هم به حفظ محیط زیست کمک شایانی می کند.