انار، از قندهار تا غِرناطه: حبیب بهزادی شهربابکی، تهران: اسرارعلم،1400(توزیع 1402) وزیری، 456 ص، مصوّر، تمام رنگی.
کتابهایی که به خوراکی ها و فرآورده های گیاهی و درختی از دید فرآورده ای تاریخی یا اجتماعی بنگرند، کم است. زیرا بیشتر این کتاب ها در زمینۀ سودمندی های خوراکی، کشاورزی و یا در نهایت سودمندی های اقتصادی است و با همان نگرش چاپ شده است. کتاب هایی مانند «پسته ایران، شناخت تاریخی » اثر محمّدحسن ابریشمی (تهران: مرکز نشر دانشگاهی،1373) در ردیف کتاب هایی است که بدین فرآورده از دید تاریخی نگریسته شده است.
فعالیتی که پشت زمینۀ پیگیری های غلامرضا آگاه (یزدی) به گونۀ جدّی از سال1305 ش به بار نشست و پسته را از گونۀ میوه ای جنگلی و دور از دسترس به فرآورده ای با بالاترین سوددهی اقتصادی در جهان درآورد و تنها در سراسر ایران، هزاران هکتار را به زیر کشت برد، به گونه ای که آن را «طلای سبز» نام نهادند. آن هم برای کشوری که سالیان سال از آن به عنوان منبع «طلای سیاه» می شناختند.
یا کتاب های: «شناخت زعفران ایران» (تهران: توس، ۱۳۶۶) و«زعفران ایران: شناخت تاریخی و فرهنگی و کشاورزی» (مشهد: آستان قدس رضوی، مؤسّسه چاپ و انتشارات، ۱۳۷۶) هر دو نوشتۀ محمدحسن ابریشمی که نگرشی تاریخی دارد به زعفران. گیاهی که اکنون سال هاست تبدیل به «طلای سرخ» ایران شده است.
یکی از این کتاب ها، پژوهشی دراز دامن با نام «انار از قندهار تا غِرناطه [گرنادا]» اثر نویسندۀ پژوهشگر و انار شناس نامی ایران و جهان، حبیب بهزادی شهربابکی (1330-1400ش) است، کسی که نزدیک به پنجاه سال در زمینۀ گونه گونی انار های ایران و جهان پژوهش کرد و در گرما و سرما هزاران فرسنگ را بپیمود و در نهایت موفق به شناخت 762 گونه انار وحشی، اهلی و تزئینی شد. رقمی باور نکردنی. زیرا مردم عادّی معمولاً چند نوع انار را می شناسند: ترش، شیرین، ملس، میخوش (نیمه ترش) و یا دانه سیاه و در نهایت ممکن است بگویند: بهترین انار از تفت ، ساوه و یا بهشهر است . نگارندۀ این سطور آخرین بار از زبان مردم تفت یزد شنیده بود که در این شهر، چهل نوع انار وجود دارد.
با پشتکار بهزادی به سال 1360باغ اناری در روستای ابرندآباد یزد بنیان شد و اندک اندک و در طول سالیان گوناگون (از 1365 تا 1375) 762 گونۀ انار که قلمه هایش را از سراسر ایران و جهان گردآورده بود، در ایستگاه مرکز تحقیقاتی انار یزد که بزرگ ترین منبع ژنتیکی ذخیره های توارثی انار ایران و جهان شمرده می شود، کشت و بهره برداری شد. انجام اين حرکت بزرگ و كار ارزنده موجب شد تا حکم کارشناس تخصّصی انار ایران از سوی سازمان تحقيقات کشاورزی برای آقای بهزادی صادر گردد. ولی پس از آن برخی ناسپاسی ها دید که منجر به مرگ ناگهانی و زودهنگام این مرد سراپا عشق و شور و جنبش در آبان 1400شد. ولی به رغم همۀ این بی مهری ها هنوز با همّت خانواده و دوستان او مانند حسن متولّی سرپاست.
بهزادی در پائيز سال 1377 با چاپ و انتشار نخستین كتاب خود با عنوان «پراكندگی و تنوّع ارقام انار در ايران» (کرج: سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، معاونت آموزش و تجهیز نیروی انسانی، نشر آموزش کشاورزی، مصوّر ،رنگی، 266ص) یافته های پژوهشی خود را در دسترس پژوهشگران و دوستداران به مبحث انار قرار داد و به پاس همۀ فعاليت های علمی، عملی و پژوهشی او در همۀ این سال ها، به شایستگی لقب «پدر انار ايران» از سوی مدیران ارشد کشاورزی ایران به او داده شد. این مهم موجب آن گردید تا دامنۀ پژوهشی خود را گسترش داده و آن را به حوزۀ دانش به زراعی و به نژادی انار بکشاند تا بتواند در این راستا ادای دين کرده باشد.
او با اینکه در سال 1381به افتخار بازنشستگی نایل شده بود، ولی دست از فعاليت های علمی و پژوهشی خود بر نداشت و به عنوان ناظر بر احداث مجموعۀ 308 هكتاری انارستان بزرگ شهرستان مهريز به کار خود ادامه داد و دستاورد يافته های خود در این کار را با نگارش کتاب دوم خود با عنوان «انار، ميراث كوير» (کرج: سازمان تحقیقات و آموزش کشاورزی، معاونت آموزش و تجهیز نیروی انسانی، نشر آموزش کشاورزی، مصوّر، رنگی، 607ص) در زمستان 1389 به چاپ رساند.
وی کماکان کار پژوهشی انار را دنبال کرده تا اینکه سومین نوشتار خود را نیز در بهار 1397 با عنوان «انار، گنجينۀ شگفتی ها» (تهران: اسرار علم، مصوّر، رنگی، 497ص) چاپ و در دسترس پژوهندگان حوزۀ باغبانی و دیگر دوستداران قرار داد. آقای بهزادی افزون بر سفرهای علمی، عملی و پژوهشی که در طول نيم قرن و با پیمودن نزدیک به 300000 کیلومتر در گوشه و کنار ایران پهناورعملی شده بود، برای دست یابی به آگاهی های بيشتر در حوزۀ انار، به چندين كشور نامی انار از جمله اسپانيا، افغانستان، تاجيكستان، تركيه، يونان و… نیز سفرهایی را داشت كه دستاورد آن چهارمین و واپسین اثر او به نام «انار از قندهار تا غرناطه» است.
کتاب نامبرده به رغم اینکه تاریخ چاپ تابستان 1400 را دارد ، زنگی نامه پس از مرگ نویسنده (درگذشتۀ آبان 1400) همراه با تصویر آرامگاه و سوکنامه را دارد و در حقیقت به سال 1401چاپ شده و بنا به دلایلی که برمی گردد به تعهدات حامی مالی که به یکباره منصرف شد و کتابی با این ارزشمندی و حجم، مصوّر و رنگی، تمامی در انبار خانۀ ورثه جاخوش کرده است و هنوز در تابستان 1402 هم به درستی توزیع نشده است. و چه بسا اگر زنده می ماند می توانست دیگر کارها و پژوهش های نیمه تمام خود را به سرانجام و چاپ برساند.
این کتاب در سه فصل و دربردارندۀ این مباحث است:
فصل نخست؛ پیدایش انار در ایران، شامل 16 مبحث به قرار زیر است: انار در دوران بربرها ، نوسنگی، عیلامی ها، بابلیها، آشورها، مادها، هخامنشیان، ساسانیان، اعراب، استیلای مغول، تیموریان (گورکانیان)، صفویان ، قاجاریان، پهلوی و عصر کنونی.
فصل دوم؛ باغ های ایران و جهان شامل باغ های انار ایرانی (پردیسان)، باغ های ثبت شدۀ ایران و جهان در سازمان یونسکو که 23 باغ است.
فصل سوم؛ انار در کشورهای جهان که بر روی هم 26 کشور است و چند مبحث با نام: انار و وقایع اتفاقیه در آسیای میانه، و نقش جادۀ ابریشم در جابجایی انار دارد.
و در پیوست کتاب، زندگی نامۀ کامل نویسنده همراه با چند تقریظ از سوی مدیران کشاورزی آمده است.
نویسنده، خاستگاه انار را در جهان، کشور ایران می داند و خود در گزارش کتاب می گوید: «در ابتدا نگاهی گذرا به دیرینگی و پیدایش انار از زمان انسان نخستین (بربرها و نوسنگی) دارد. انسان هایی که با شکار حیوانات و میوه های جنگلی امرار معاش می کردند. سپس به توسعه و کشت و کار گیاهان زراعی و باغی به دشت ها در زمان حکومت مادها و بابلی ها اشاره دارد، آنجایی که تصاویر حکاکی شده از پادشاهان هخامنشی با گل اناری که در دست دارند. حکایت از موثق ترین زمان کاشت انار در ایران یعنی دورۀ هخامنشیان دارد.در ادامه به اوج شکوفای کشت و کار انار در زمان ساسانیان اشاره می شود و از آن تاریخ به بعد بود که انار ایران توسط جهانگردان و بازرگانان به دیگر ممالک جهان برده شد. آنگاه به نتایج بازدید خود از چند کشور انارخیز آسیایی و اروپایی طیّ سال های اخیر پرداختیم و پس از آن به گزارشی از دیگر کشورهای دارندۀ انار اشاره کردم.»
امیدوارم از سوی خانواده و با پشتی بانی وزارت جهادکشاورزی و سازمان های کشاورزی علاقه مند ایران ترتیبی داده شود تا کتاب نامبرده در بازار نشر و نمایشگاه کتاب به ویژه نمایشگاه کتاب های تخصصی و دانشگاهی، پخش و در دسترس دوستداران گذاشته شود.
