ثبت جهاني، روزي شگفت انگيز در تاريخ شهر بادگيرها
اتفاق آنقدر هيجان انگيز و مهم بود که «جك پورچلا»، رييس چهل و يكمين اجلاس سالانه يونسكو به آن لقب «يکشنبه شگفت انگيز» را داد و بعد از آنکه يزد به عنوان ميراث جهاني به ثبت رسيد، با خوشحالي خطاب به حاضرين در اجلاس گفت: «چرا ساكتيد؟ من واقعا شوكه شدهام، يكشنبه شگفتانگيزي در كراكف لهستان شروع شده»
حالا يزد به عنوان ششمين شهر جهان پس از پاريس، لندن، قاهره، رم و استانبول و به عنوان اولين شهر خشتي جهان با راي اکثريت اعضاي يونسکو به ثبت جهاني رسيد. اين شهر بيست و دومين اثر از ايران است که به ثبت جهاني مي رسد و تنها شهر ايران است که در اين فهرست جاي مي گيرد.
پرونده ثبت جهاني يزد 9 سال پيش براي اولين بار مطرح شد اما در دوران دولت قبل به دليل برخي ساخت و سازهاي غيرمجاز و تجاوز به حريم بافت، پيشرفت چنداني نداشت تا اينکه با روي کار آمدن دولت تدبير و اميد تلاش ها براي به جريان افتادن اين پرونده آغاز شد.
مسئولين ميراث فرهنگي استان و ساير نهادهاي مرتبط مانند معاونت عمراني استانداري يزد مي بايست نه تنها استانداردهاي لازم براي جهاني شدن بافت تاريخي را مطابق دستورالعمل هاي يونسکو اجرا مي کردند بلکه به دليل آنکه هرساله تنها يک اثر از اثر کشور مي تواند به اجلاس جهاني يونسکو معرفي شود، مي بايست مسئولين کشوري را راضي مي کردند تا پرونده يزد را به اين سازمان ارسال کنند.
نهايتا 2 سال پيش بعد از پيگيريهاي صورت گرفته شده، بالاخره پرونده ثبت جهاني يزد آماده و به يونسكو ارسال شد. بعد از بررسيهاي اوليه، شهريور ماه 95 «ماريانا كوريا»، ارزياب سازمان جهاني يونسكو به يزد آمد تا پرونده را به صورت ميداني بررسي كند.
بالاخره روز موعود فرا رسيد و پرونده يزد در روز شنبه 17 تيرماه در صحن اجلاس يونسکو مطرح شد اما به دليل پايان وقت، به روز بعد موکول گرديد. همزمان با اين اجلاس خبرهايي ضد و نقيض از احتمال رد شدن پرونده يزد به دلايلي همچون ساخت و سازهاي غيرمجاز يا نبود امکان ساخت خانه هاي خشتي در يزد در شبکه هاي اجتماعي مطرح مي شد و عمدتا مخالفان جهاني شدن يزد به اين شايعات دامن مي زدند. اما آفتاب روز يکشنبه 18 تيرما به ميانه آسمان يزد نرسيده بود که خبر رسيد آفتاب بخت اين شهر طلوع کرده و يزد جهاني شد.
جهاني شدن با حمايت قاطع يونسکو
مديرکل ثبت آثار سازمان ميراث فرهنگى ميگويد: يزد با حمايت قاطع اعضاي سازمان يونسکو ثبت جهاني شد و سال گذشته در همين موقع بود که دو قنات منحصربه فرد يزد در کنار نُه قنات ديگرِ ايران ثبت جهانى گرديد. پيش تر از اين هم ميراث جهانى با نام باغ بى نظير دولتِ آباد يزد زينت يافته بود.
چهل و يکمين اجلاس کميته ميراث جهاني يونسکو که از يکشنبه گذشته (11 تير) به ميزباني شهر کراکوف لهستان آغاز شده، يکشنبه گذشته بافت تاريخي يزد را ثبت جهاني کرد و علت اين اقدام اين است که يزد يکي از نخستين شهرهاي خشتي دنياست. در همين رابطه فرهاد نظري، مديركل ثبت آثار سازمان ميراث فرهنگى با اشاره به اينکه شهر يزد به عنوان نخستين شهر تاريخى ايران كه داراى ارزشهاى منحصر به فرد جهانى است، گفت: يزد با حمايت قاطع اعضا ثبت جهاني شد و سال گذشته در همين موقع بود كه دو قنات منحصربه فرد يزد در كنار نُه قنات ديگرِ ايران ثبت جهانى شد. پيش تر از اين هم ميراث جهانى با نام باغ بى نظير دولتِ آباد يزد زينت يافته بود.
او ادامه داد: يزد يادگارهاى كهن و ارزشمندى چون بقعه دوازده امام، خانه حسينيان (طاق بلندها) با كتيبه دوره اتابكان، بارو، مسجد جامع، قنوات متعدد، خانه هاى زيبا، تكايايي چون اميرچقماق رومي، مقابرى چون ستى فاطمه و سيد ركن الدين، آثارى از هجرت امام رضا (ع) مانند مسجد فرط، ميادين و مصانع و بادگيرهاى بلند دارد. با اين همه يزد، فقط شهر بادگيرهاى بلند و زيبا آثار ماندگار معمارى نيست.
نظري با بيان اينکه دارالعباده يزد شهرِ اوصاف و اوقاف و اصناف و حِرَف و در يك كلام تجلى مدنيت است، اظهار کرد: هر كس به تاريخ نامه هاى اختصاصى يزد مانند «تاريخ يزد جعفرى» و «تاريخ جديد يزد» و «جامع مفيدى» تأليف مستوفى بافقى نگاهى گذرا بياندازد، متوجه ميشود كه بنياد يزد دست دست كم در هزار سال گذشته بر پايه بنيانهاى مدنى استوار شده است. كافى براى تأييد اين مطلب به كتابچه موقوفات طراز، كه حاوى فهرستى از اوقاف يزد است، و وقف نامه سيدركن الدين از سادات عريضى و امثالهم بنگريم.
مديركل ثبت آثار سازمان ميراث فرهنگى در ادامه تاکيد کرد: ثبت يزد در فهرست ميراث بشرى، رويدادى بس مبارك است و حاوى اين پيام است كه بايد در مبانى و اصول مديريت شهرى و شيوه هاى شهر دارى شهرهاى تاريخى ايران بازانديشى و بازنگرى كنيم؛ بدين معنى كه هسته ها و محدوده هاى تاريخى شهرهايي مانند سمنان، كرمان، دامغان، شيراز، دزفول، ابركوه، بوشهر، بندر كُنگ، لار، سنندج، اصفهان، و تهران سند هويت و مدنيت اند و نه بافت فرسوده؛ به بافت هاى تاريخى شهرهاى ايران – كه اغلب داراى ارزش جهانى اند – بايد به چشم عنايت نگريست و نه به ديده تخفيف و تحقير؛ اينها فرصت هايى تجديدناپذير اند و نه موانع بر سر راه توسعه.
او در پايان گفت: مديريت بافت تاريخى يزد با همه امّا و اگرهايش به عنوان مديريتى قابل قبول توسط كميته ميراث جهانى و مجامع تخصصى ذيربط پذيرفته شد. تجربه مديريت شهر تاريخى يزد حاوى اين پيام است كه در ايران راهى براى حفظ هسته تاريخى شهرها پيدا شده كه با استانداردهاى جهانى همخوانى دارد.
يزد، اولين شهر ثبت شده
جهاني ايران
به گزارش ايسنا، محمدحسن طالبيان، معاون ميراث فرهنگي سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري درباره روند بررسي پرونده «شهر تاريخي يزد» که روز يکشنبه (18 تير) با حداکثر آراء در فهرست ميراث جهاني يونسکو ثبت شد، گفت: اين اولينبار است که کشورمان توانسته يک شهر تاريخي را به ثبت جهاني برساند.
وي اظهار کرد: اين موفقيت بزرگ پس از رايزنيها، مذاکرات و گفتگوهاي کارشناسي گستردهي چند روز اخير در صحن اجلاس کميته ميراث جهاني به دست آمد و هيات اعزامي کشورمان توانست همه اعضاي کميته ميراث جهاني يونسکو را در رابطه با اهميت و ارزش منحصر بفرد جهاني مجموعه تاريخي شهر يزد متقاعد کرده و نظر موافق همهي اعضاي کميته را براي ثبت جهاني آن جلب کند.
طالبيان ادامه داد: به دنبال تلاشهاي انجام شده و طبق توافق بدست آمده در جريان رايزنيها و مذاکرات فشرده، عصر روز شنبه (17 تيرماه) ابتدا سفير و نماينده دائم جمهوري آذربايجان در يونسکو اصلاحيهي پيشنويس قطعنامه مربوط به يزد را مطرح کرد و بر ضرورت ثبت جهاني اين شهر تاريخي تاکيد کرد. اين اصلاحيه، توسط چهار کشور جمهوري آذربايجان، کويت، قزاقستان و ترکيه به دبيرخانه کميته ميراث جهاني پيشنهاد شده بود.
به گفته وي، در ادامه نمايندگان کويت، ويتنام، ترکيه و تونس در حمايت از پروندهي ايران صحبت کردند و در سخناني با تاکيد بر زنده بودن شهر تاريخي يزد، منحصر بفرد بودن آن به لحاظ ارزش جهاني، برخورداري از منظر استثنايي، نمونه بودن به لحاظ توسعه پايدار، استدلالهاي علمي، مستدل و منطقي هيات جمهوري اسلامي ايران در تبيين کليه ابعاد مورد نظر ايکوموس و استحقاق شهر تاريخي يزد براي ثبت جهاني، حمايت خود را از اصلاحيه ارائه شده اعلام کردند.
وي در ادامه بيان کرد: چهلويکمين اجلاس کميته ميراث جهاني يونسکو از 11 تا 21 تيرماه در شهر کراکوف لهستان در حال برگزاري است و اين کميته داراي 21 عضو از ميان کشورهاي عضو کنوانسيون 1972 ميراث جهاني است که براي يک دورهي چهار ساله توسط اجلاس مجمع عمومي کنوانسيون مزبور انتخاب ميشوند. در حال حاضر نيز کشورهاي آنگولا، جمهوري آذربايجان، بورکينافاسو، کرواسي، کوبا، اندونزي، جامائيکا، قزاقستان، کويت، لبنان، پرو، فيليپين، فنلاند، لهستان، پرتغال، کره جنوبي، تونس، ترکيه، تانزانيا، ويتنام و زيمبابوه 21 عضو اصلي اين کميته را تشکيل ميدهند.
جهاني شدن بافت تاريخي يزد چندان هم آسان بدست نيامد و سازمان يونسکو ايراداتي به اين پرونده وارد کرده بود که در مراحل مختلف برطرف شد. يکي از جالب توجه ترين اين ايرادات اين بود که اگر يزد قرار است شهر جهاني شود، چرا ساکنان آن اجازه ساخت بناهاي خشتي را در بزرگترين شهر خشتي جهان ندارند و ضوابط شهرسازي چنين اجازهاي به آنها نميدهد؟
معاون ميراث فرهنگي کشور در واکنش به اين ايراد کارشناسان يونسکو ميگويد: به ايکوموس اعلام کردهايم که در فرآيند تدوين پرونده جهاني شدن يزد اين موضوع نيز مطرح شده و در مذاکره با سازمان نظام مهندسي کشور و وزارت راه و شهرسازي از آنها خواسته شده است با تدوين دستورالعمل ويژه مهندسي خشت که در حال انجام است، اجازه ساخت بناهاي خشتي توسط ساکنان يزد صادر شود.
اظهارات معاون ميراث فرهنگي در اجلاس يونسکو
طالبيان به عنوان رئيس هيات ايرانيِ شرکتکننده در اجلاس پس از تصويب شهر تاريخي يزد در سخناني که با تشويق اعضاي يونسکو همراه بود، علاوه بر تقدير از تصميم به جايِ کميته ميراث جهاني و اعضاي اين کميته که پروندهي ايران را به دقت و با حوصله مورد بررسي قرار دادند و از ثبت آن در فهرست ميراث جهاني حمايت قاطعي به عمل آوردند و نيز تشکر از دولت و مردم کشور لهستان به عنوان ميزبان اجلاس گفت: شهر تاريخي يزد و شرايط کم نظير آن، حاصل تلاش خستگيناپذير مردم سختکوش کوير در طول تاريخ است. آنها براي فائق آمدن بر شرايط سخت طبيعي و آب و هواي خشک کويري آن شهر دست به ابتکارات بسياري زدند که حاصل اين ابتکارات و خلاقيتها، ايجاد شاهکارهاي معماري و سازههاي باشکوه در اين شهر تاريخي است.
او اضافه کرد: در ميان اين خلاقيتها و ابتکارات ميتوان به ساخت قناتها، بادگيرها، گودال باغچهها، ساباطها، گذرها، آبانبارها و بسياري ديگر از عناصر معماري سنتي ايراني اشاره کرد.
معاون ميراث فرهنگي در بخش ديگري از سخنان خود بيان کرد: مردم يزد آب را از دل کوير مرکزي ايران بيرون کشيدند و آن را با خاک مخلوط کردند و با استفاده خلاقانه از آن، توانستند سازههاي خشتي و گلي بينظيري را بسازند و آن را به شکل بسيار زيبايي با کاشيهاي فيروزهاي در زمينهي کاهگلي تزئين کنند. اين معماري و نماسازي بينظير را ميتوان در ساخت مدارس، حمامها، گنبدها، منارهها، مساجد و ديگر سازههاي شهر تاريخي يزد مشاهده کرد.
وي همچنين بيان کرد: هرچند يزد به عنوان يکي از کانونها و قطبهاي هنر شناخته ميشود، اما در عين حال ساکنين يزد در هنر زيستن مهارت بسياري داشته و از طريق تعامل با محيط کويري توانستهاند به مهارتهاي بالايي دست پيدا کنند.
طالبيان يزد را يکي از نمادهاي صلح بشري دانست و بيان کرد: ساکنين اين شهر همواره به پيروان اديان الهي احترام گذاشته و با تحمل، صبر و بردباري که خصيصه مردمان کوير است، با آنها در همزيستي و تعامل بودهاند.
نقش موثر معاون عمراني استانداري يزد
براي ثبت جهاني بافت تاريخي يزد افراد و گروه هاي مختلفي تلاش کردند تا اين افتخار نصيب يزد گردد اما بي شک يکي از مسئوليني که نقش مهم و اثرگذاري در اين موفقيت دارد، محمد رضا سيدحسيني، معاون عمراني استاندار يزد است. تلاش هاي وي تا بدانجا بوده که در اغلب پيام هاي تبريکي که مقامات مختلف و شخصيت هاي سياسي و فرهنگي به همين مناسبت منتشر کرده اند، نام معاون عمراني استاندار يزد ديده مي شود.
سيد حسيني به هنگام انتصاب به عنوان معاونت عمراني استانداري يزد، برطرف کردن مشکل کم آبي و ثبت جهاني يزد را 2 هدف عمده خود دانست و حالا در روزهايي که عمر دولت يازدهم رو به پايان است به يقين مي توان گفت او موفق شده به يکي از اين هدف ها برسد.
سيد حسيني تنها نماينده يزد در اجلاس جهاني يونسکو بود و در پيامي پس از ثبت جهاني يزد نوشت: « يزد جهاني شد. امروز آينده يزد جورديگر رقم خورد. سالها وخاطره هاي زيادي از روزاول شروع پرونده ثبت ملي تا امروزکه جهاني شد گذشته ومانده است.
اما اکنون برخود لازم ميدانم از تمام آنهايي که در اين راه قدمي وقلمي ودرمي ياري نمودند تشکر وقدرداني کنم. از مردم خوب شهر تاريخي يزد که امروز فرهنگ ايراني اسلامي خود را به رخ جهانيان کشيدند متشکرم. اگر اين همدلي وهمراهي نبود هرگز اين اتفاق بزرگ براي يزد متصور نبود اين رويداد مهم مبارک وگواراي وجودتان.»
معاون عمراني استاندار يزد که خود روزي رئيس ميراث فرهنگي استان بود در اولين واکنش ها به ثبت جهاني يزد گفت: کار بزرگي صورت گرفته و همه بايد خوشحال باشيم اما بايد توجه کنيم که کار بزرگي را شروع کرده ايم نه اينکه به اتمام رسانده ايم.
سيد حسيني با اشاره به اينکه جهاني شدن يزد مي تواند شروع توسعه پايدار و عمل به اقتصاد مقاومتي باشد، اظهار داشت: از همين حالا بايد با مشارکت همه متخصصين و پژوهشگران در استفاده از ظرفيت هاي جهاني شدن و بهبود شرايط اقدام کنيم تا بتوانيم جهاني بمانيم.»
