نگاهی به بحران چندوجهی حضور بیضابطه اتباع افغانی در یزد
روزنامه مردم یزد در گزارش تیتر یک خود به معضل اجتماعی حضور اتباع پرداخته است که در ادامه میخوانید:
- سیدرضا هاشمی زاده _یزد، شهر جهانی و نماد فرهنگ و تمدن اصیل ایرانی، امروز با یکی از پیچیدهترین و بزرگترین بحرانهای اجتماعی، اقتصادی و هویتی چند دهه اخیر خود دست و پنجه نرم میکند. این بحران نه از دل خشکسالیهای متوالی یا تحریمهای اقتصادی، بلکه از پدیدهای ملموستر و عمیقتر نشأت میگیرد: حضور بیرویه و مدیریتنشده هزاران تبعه افغانستانی. بر اساس آمارهای رسمی سال ۱۴۰۲، بیش از ۱۵۰ هزار تبعه افغانستانی در یزد ساکن هستند که رقمی باورنکردنی است. تخمین زده میشود ۱۵ تا ۲۵ هزار نفر از این تعداد در وضعیت غیرمجاز و غیرقابل ردیابی قرار دارند. این جمعیت عظیم، یزد را نه تنها در محاصره، بلکه در آستانه دگرگونی هویتی قرار داده و فشار بیسابقهای بر تمامی لایههای زندگی شهری و روستایی استان وارد آورده اند. این گزارش به بررسی ابعاد مختلف این ابرچالش، تبعات ویرانگر آن و سکوت و بیعملی تأملبرانگیز مسئولان استان میپردازد.
- انگار جایی برای یزدیها نیست!
یکی از ملموسترین و آزاردهندهترین پیامدهای حضور بیرویه اتباع افغان، فروپاشی بازار مسکن و افزایش سرسامآور اجارهبها و قیمت املاک است. آمارها گواه افزایش ۳۰۰ درصدی اجارهبها در ۵ سال اخیر است. تقاضای کاذب و بیرویه توسط اتباع، بهویژه در مناطق حاشیهای و کمبرخوردار، باعث شده که دیگر حتی زوجهای جوان یزدی و خانوادههای کمدرآمد و متوسط نیز توان خرید یا اجاره خانهای مناسب را نداشته باشند و به ناچار به حاشیهنشینیهای غیررسمیتر رانده شوند.
این بحران تنها به قیمتها محدود نمیشود: - تصرف محلات تاریخی و بافت جهانی یزد: بافت تاریخی یزد، که روزی مملو از خانههای پدری و محفل خانوادههای اصیل یزدی بود، امروز به تدریج متروک شده و در تصرف اتباع افغان قرار گرفته است. این دگرگونی بافت اجتماعی و فرهنگی در قلب میراث جهانی یونسکو، زنگ خطر نابودی هویت تاریخی این شهر را به صدا درآورده است.
- مسکنمهر، خوابگاه افغانها: پروژههای مسکنمهر که با هدف خانهدار کردن اقشار کمدرآمد یزدی ساخته شده بودند، اکنون به دلیل قیمتهای پایینتر، به خوابگاههای انبوه و متراکم اتباع افغان تبدیل شدهاند.
- تغییر بافت جمعیتی محلات و حتی روستاها: در برخی مناطق شهری و حتی روستاهای اطراف یزد (مانند اکرمآباد، امامشهر، رحمتآباد و گردفرامرز و…)، جمعیت اتباع افغان از یزدیها پیشی گرفته و این امر به کاهش شدید تعاملات اجتماعی، بروز تنشهای فرهنگی و نگرانی از آینده دموگرافیک (ساختار و ترکیب جمعیتی ) منطقه منجر شده است.
- یارانهخواری سیستماتیک
یزد، استانی کویری و کمآب که سالهاست با بحران منابع آبی دست و پنجه نرم میکند، حالا باید نیاز جمعیتی به مراتب فراتر از ظرفیت خود را تأمین کند. این فشار، به ویژه در حوزههای آب، برق، گاز و سوخت، تبعات جبرانناپذیری بر دوش مردم و دولت گذاشته است: - بحران آب، معضل دائمی: مصرف بیرویه و گاه غیرقانونی آب توسط اتباع، بهویژه آن دسته که از انشعابات غیرمجاز استفاده میکنند، منابع آب زیرزمینی یزد را در آستانه خشک شدن قرار داده است. در حالی که مردم یزد با جیرهبندی و محدودیت آب دست و پنجه نرم میکنند، اتباع غیرمجاز هیچگونه عوارضی پرداخت نمیکنند.
- یارانههای انرژی، جیببرهای نامریی: اتباع خارجی، به ویژه آن دسته که در مشاغل غیررسمی یا حملونقل فعالیت دارند، به صورت گسترده از یارانههای بنزین، گازوئیل و گاز بهرهبرداری میکنند. این یارانهها، از جیب مردم ایران پرداخت میشود.
- فروپاشی خدمات درمانی: سیستم بهداشت و درمان یزد، که به عنوان قطب پزشکی منطقه شناخته میشود، زیر فشار بیسابقه مراجعات اتباع خارجی در آستانه فروپاشی است. دود قطب پزشکی بودن استان یزد به دلیل مراجعه اتباع و مراجعین غیربومی به چشم مردم یزد می رود . زمان انتظار برای دریافت خدمات درمانی بهشدت افزایش یافته وکیفیت خدمات پایین آمده است و کادر درمان با فرسودگی شدید مواجه شده اند. بسیاری از اتباع بدون پرداخت حتی یک ریال مالیات و بیمه، از خدمات درمانی رایگان بهرهمند میشوند که بار مالی سنگینی بر دوش بودجه عمومی کشور گذاشته و میگذارد. زاد ولدهای گسترده اتباع افغان نیز بار مضاعفی بر حوزه درمان و بهداشت یزد است و همچنین تهدیدی جمعیتی برای غلبه نفوس آنان نسبت به مردم محلی .
- گسترش گتوهایی از ناامنی
حضور جمعیت بزرگ و عمدتاً غیرمجاز اتباع افغان و نبود هیچ ضابطه ای بر آنان ، پیامدهای امنیتی و اجتماعی نگرانکنندهای را برای مردم محلی بدنبال آورده است .
- آمار هشداردهنده جرائم: گزارشها نشان میدهد ۲۵ تا ۳۰ درصد جرائم استان یزد (شامل سرقت، نزاع، قاچاق کالا، و حتی جرائم خشنتر) توسط اتباع غیرمجاز انجام میشود. این آمار بالا، حس ناامنی را در میان شهروندان بومی تشدید کرده است.
- شکلگیری گتوهای اتباع: تمرکز جمعیت اتباع در برخی محلات خاص مانند اکرمآباد و امامشهر، منجر به شکلگیری پدیده “گتونشینی” شده است. این محلات به کانونهای ناامنی، کنترلناپذیری و ناهنجاریهای اجتماعی تبدیل شدهاند.
- چالشهای اجتماعی و فرهنگی: سبک زندگی و خردهفرهنگهای اتباع، گاه در تضاد با فرهنگ بومی یزد قرار میگیرد که به بروز سوءتفاهمها و تنشها منجر میشود.
- تهدید هویت فرهنگی و ترکیب جمعیتی؛ زاد و ولد بیضابطه
شاید جدیترین تهدید برای یزد، در ابعاد فرهنگی و جمعیتی نهفته باشد. آنچه در یزد در حال وقوع است، چیزی فراتر از صرفاً حضور مهاجران است؛ این یک دگرگونی جمعیتی است که آینده استان را به چالش میکشد: - بمب ساعتی جمعیتی: در حالی که رشد جمعیت یزدیها منفی است، آمارهای غیررسمی از نرخ رشد ۸ تا ۱۰ درصدی جمعیت افغانها در یزد حکایت دارد. هر خانواده افغان بهطور متوسط ۵ تا ۷ فرزند دارد که این پدیده در صورت ادامه، یزد را به سرعت به یک استان با اکثریت جمعیتی افغان تبدیل خواهد کرد.
- مدارس در تصرف: حضور بیش از ۲۰ هزار دانشآموز افغان در مدارس یزد، بدون برنامهریزی جامع و تأمین زیرساختهای آموزشی کافی، منجر به تراکم بیش از حد کلاسها، فشار بر معلمان و در نهایت، افت کیفیت آموزش برای همه دانشآموزان شده است.همچنین آموزش و پرورش آنها رایگان بوده و بارمالیش بردوش دولت ایران است .
- تخلیه بافت تاریخی و تهدید هویت: بسیاری از ساکنان قدیمی بافت جهانی یزد، به دلیل حضور بیرویه اتباع افغان و افزایش ناامنی، خانههای پدری خود را رها کردهاند. تحلیلگران هشدار میدهند که تا ۵ سال آینده، ۴۰ درصد جمعیت یزد افغان خواهند بود و یزد به “شهر افغاننشین” تبدیل خواهد شد، هویتی که با گذشته تاریخی و فرهنگی آن در تضاد کامل است.
- سکوت و بی عملی مسئولان
با وجود این حجم از چالشها و هشدارهای پیدرپی، به نظر میرسد عزم ملی و اراده قاطع برای مدیریت این بحران وجود ندارد. علت این بیعملی را میتوان در چند محور جستجو کرد: - قوانین ضعیف و ناکارآمد: جریمههای ناچیز (۴۴۲ هزار تومان در روز) برای کارفرمایان متخلفی که اتباع غیرمجاز را به کار میگیرند، در برابر درآمد بالای متخلفان هیچ بازدارندگی ندارد. عدم اجرای کیفر حبس و سختگیریهای قانونی، باعث شده کارفرمایان بهراحتی قانون را دور بزنند.
- کنترل نشدن مرزها و چرخه باطل: “ضعف کنترل در مرزهای شرقی” باعث میشود که حتی پس از صرف هزینههای گزاف برای “دستگیری و طرد” اتباع غیرمجاز، “باز فردا همین تعداد اتباع غیرمجاز در استان حضور دارند.”
- خلاء مهمانشهرها و سوءمدیریت ملی: طرحهای نیمهکارهای مانند مهمانشهرهای اردکان و میبد، هرگز تکمیل نشدهاند. این عدم وجود مراکز ساماندهی، باعث پراکندگی اتباع در بافت شهری و روستایی و دشوار شدن کنترل آنها شده است.
- سکوت، عدم شفافیت و فقدان برنامه جامع: دولت و مجلس هیچ برنامه جامع و مدونی برای ساماندهی این بحران ملی ندارند. این سکوت و تعلل، فضای بیاعتمادی را تشدید کرده و به گمانهزنیها درباره منافع پنهان در پس این بینظمی دامن میزند.
- عزم ملی برای مقابله با این چالش
هیچ کشورو مردمی اجازه نمی دهند که ساختار سرزمینی و ملی آنان اینگونه درخطراشغال نرم مردم بیگانه و تبعه کشوردیگری با فرهنگ ،مذهب و رفتار اجتماعی متفاوتی قرار گیرد .ولی متاسفانه درایران و یزد این اتفاق به دلیل اهمال های چندین دهه رخ داده است .اکنون حتی ساختار مذهبی یزد نیزدر خطر دگرگونی است . مقابله با این ابرچالش، نیازمند رویکردی فراتر از اقدامات مقطعی و استانی است. عزم ملی، بازنگری جدی در قوانین و رویکردها، و یک برنامهریزی راهبردی بلندمدت در سطح کلان کشور، از اهمیت حیاتی برخوردار است:
- اصلاح فوری قوانین مهاجرت و اشتغال:
o افزایش چشمگیر جریمهها: جریمههای مالی برای کارفرمایان متخلف باید به صورت میلیاردی و بازدارنده باشد.
o اجرای قاطعانه کیفر حبس: ماده ۱۸۱ قانون کار و سایر قوانین مربوطه باید با قاطعیت اجرا شود.
o اخذ مالیات و عوارض: وضع مالیات و عوارض از اتباع مجاز، به منظور جبران فشار بر منابع و زیرساختها، ضروری است. - کنترل قاطع مرزها:
o ساخت دیوار امنیتی: در مرزهای شرقی کشور، برای جلوگیری از ورود غیرقانونی اتباع.
o تقویت نیروهای مرزبانی: سرمایهگذاری در تجهیزات و نیروی انسانی مرزبانی.
o سیستم هوشمند شناسایی: ایجاد یک بانک اطلاعاتی جامع و صدور کارتهای هوشمند شناسایی برای اتباع مجاز و پیادهسازی سیستم رصد دائمی.
- احداث مهمانشهرهای کنترلشده و ساماندهی اقامتی:
o تکمیل پروژههای نیمهکاره: سرعت بخشیدن به احداث و تکمیل مهمانشهرهای اردکان و میبد و ایجاد اردوگاههای مراقبتی جدید.
o اسکان هدفمند: اسکان اتباع مجاز در اردوگاه
های مشخص و دور از مناطق شهری.
o محدودیت اجاره ملک: اعمال محدودیتهای جدی بر اجاره ملک در بافتهای تاریخی و محلات مسکونی به اتباع خارجی. - مدیریت جامع بازار کار و قطع یارانهها:
o اولولیتبخشی به نیروی کار بومی: تعیین دقیق نیازهای بازار کار و مدیریت هدفمند ورود و اشتغال اتباع مجاز، با اولویت مطلق برای نیروی کار بومی.
o قطع یارانهها و خدمات به اتباع غیرمجاز: جلوگیری از بهرهمندی اتباع غیرمجاز از یارانههای آب، برق، گاز و بنزین و همچنین خدمات درمانی رایگان (به جز موارد اورژانسی).
و فردا شاید خیلی دیرباشد !
آنچه در یزد در حال وقوع است، یک زنگ خطر جدی و یک پیشنمایش از آیندهای محتمل برای سایر شهرهای ایران نیز هست. نادیده گرفتن “مشکلات دیگر استان” که ناشی از حضور بیرویه اتباع افغان است، میتواند منجر به گسترش این “ابرچالش” به سایر مناطق شود. حفظ هویت تاریخی، تأمین رفاه شهروندان، و برقراری امنیت و نظم عمومی، نه تنها وظیفه مسئولان است، بلکه یک مطالبه عمومی و حیاتی است.
آیا مسئولان کشوری و استانی این زنگ خطر جدی را خواهند شنید و پیش از آنکه دیر شود، به “نجات یزد از اشغال خاموش” و مدیریت جامع بحران ملی مهاجران افغان در ایران اقدام خواهند کرد؟ یا این فاجعه در سکوت، هویت یکی از اصیلترین شهرهای ایران را خواهد بلعید؟
