پس از خروج یکجانبه ایالات متحده از توافق هستهای برجام در سال ۲۰۱۸، ایران وارد یک دوره دشوار از تحریمهای بیسابقه و فشارهای بینالمللی شد که آثار آن در تمامی عرصههای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی محسوس بود. این تغییرات به ویژه در سطح داخلی باعث بروز انتقادات شدیدی از توافق برجام و نحوه اجرای آن گردید. در این شرایط، مذاکرات جدید ایران و آمریکا که به طور غیررسمی در عمان در حال انجام است، بهعنوان فرصتی جدید برای کاهش تنشها و حل مشکلات اقتصادی و سیاسی ایران مطرح میشود.
اما در این مسیر، چندین چالش اساسی و خط قرمز وجود دارد که میتواند موفقیت این مذاکرات را تحت تاثیر قرار دهد. این مقاله به بررسی انتقادات داخلی ایران از توافق برجام، و همچنین چگونگی برگزاری مذاکرات جدید با آمریکا و نقش دیپلماسی در بهبود وضعیت سیاسی و اقتصادی ایران پرداخته و به تحلیل این نکته میپردازد که چگونه میتوان از اشتباهات گذشته جلوگیری کرد.
محدودیتهای هستهای و کاهش ظرفیتهای ایران
برجام در سال ۲۰۱۵ با هدف محدود کردن برنامه هستهای ایران بهطور موقت در ازای لغو تحریمها به امضا رسید. با این حال، یکی از اصلیترین انتقادات داخلی این است که این توافق باعث محدودیتهای جدی در ظرفیتهای هستهای ایران شد. منتقدان برجام معتقدند که ایران مجبور شد برای جلب اعتماد جهانی، تواناییهای هستهای خود را کاهش دهد و در ازای آن تنها به برخی از امتیازات اقتصادی دست یابد که در نهایت، این تحریمها بهطور کامل لغو نشدند و ایران همچنان با مشکلات اقتصادی شدیدی مواجه است.
عدم تضمینهای کافی برای اجرای تعهدات
یکی دیگر از ایرادات اصلی به برجام، عدم تضمینهای کافی از سوی طرف مقابل بهویژه آمریکا بود. با وجود وعدههای فراوان، ایالات متحده در نهایت در سال ۲۰۱۸ بهطور یکجانبه از توافق خارج شد و دوباره تحریمهای فلجکنندهای علیه ایران وضع کرد. این تجربه تلخ نشاندهنده ناتوانی در ایجاد یک توافق پایدار و قابل اعتماد است و باعث شده است که بسیاری از مسئولین و تحلیلگران داخلی به دیپلماسی و توافقات با آمریکا و دیگر کشورهای غربی با تردید و نگرانی نگاه کنند.
بیتوجهی به مسائل منطقهای و موشکی
برجام درحالیکه تنها به موضوع هستهای پرداخته بود، به دیگر مسائل مهم ایران، از جمله برنامه موشکی و سیاستهای منطقهای، توجهی نکرد. منتقدان داخلی بر این باورند که توافق هستهای نباید به صورت یکجانبه تنها به محدودیتهای هستهای پرداخته و ایران را از رسیدن به اهداف امنیتی و سیاسی خود در منطقه محروم کند. ایران، بهویژه در سیاستهای خود در سوریه، عراق، یمن و لبنان، از نفوذ مهمی برخوردار است و برجام بهطور مشخص هیچ راهحل یا محدودیتی برای این مسائل ارائه نکرد.
ناکامی در بهبود وضعیت اقتصادی
در نهایت، بسیاری از منتقدان برجام بر این باورند که در عمل برجام نتوانست وعدههای اقتصادی خود را محقق کند. آنها میگویند که لغو تحریمها بهطور کامل انجام نشد و بسیاری از مشکلات اقتصادی همچنان پابرجا هستند. در نتیجه، این انتظار که برجام منجر به یک شکوفایی اقتصادی در ایران شود، بهطور کامل برآورده نشد و بسیاری از مردم ایران همچنان با مشکلات اقتصادی دست و پنجه نرم میکنند.
ضرورت حفظ خطوط قرمز ایران
با توجه به اشتباهات گذشته و تجربه تلخ برجام، مذاکرات جدید ایران و آمریکا باید بر اساس حفظ خطوط قرمز ایران انجام شود. این خطوط قرمز بهویژه شامل مواردی مانند حفظ استقلال برنامه هستهای ایران، جلوگیری از هر گونه محدودیت بیشتر در تواناییهای دفاعی و موشکی، و احترام به حقوق ایران در زمینه سیاستهای منطقهای میشود. ایران باید از این مذاکرات بهعنوان یک فرصت برای دستیابی به توافقی پایدار و متوازن استفاده کند که در آن منافع ملی کشور کاملاً تأمین شود.
تضمینهای لازم از سوی طرف مقابل
یکی از نکات کلیدی برای موفقیت این مذاکرات، گرفتن تضمینهای معتبر و قابل اجرایی از سوی طرف مقابل است. ایران باید از آمریکا و دیگر طرفهای مذاکرهكننده تضمینهایی محکم برای اجرای تعهدات خود بگیرد. این تضمینها باید شامل ضمانتهایی برای عدم خروج مجدد آمریکا از توافق، لغو کامل و غیرمشروط تحریمها، و پشتیبانی از حق ایران برای ادامه برنامه هستهای صلحآمیز باشد. بدون چنین تضمینهایی، ایران نباید به هیچ توافقی وارد شود.
دیپلماسی هوشمندانه و قدرت مذاکرات
در این شرایط حساس، دیپلماسی هوشمندانه و قدرت مذاکراتی ایران اهمیت فراوانی دارد. تیم مذاکرهکننده ایران باید با دقت و تدبیر به مسائل پیچیده اقتصادی، سیاسی و امنیتی بپردازد و از هر فرصتی برای بهبود وضعیت استفاده کند. این مذاکرات نباید تنها بر مسائل هستهای محدود باشد، بلکه باید به مسائلی همچون تجارت، انرژی، حقوق بشر و امنیت منطقهای نیز پرداخته شود.
حمایت از تیم مذاکرهکننده
حمایت از تیم مذاکرهکننده بهویژه در شرایط حساس کنونی، از اهمیت ویژهای برخوردار است. مقام معظم رهبری همواره بر اصول عزت، حکمت و مصلحت در دیپلماسی تأکید کردهاند و این حمایتها باید موجب تقویت اراده تیم مذاکرهکننده در رسیدن به توافقی متوازن و پایدار باشد. همچنین، حمایت از سوی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران و آحاد مردم، که همواره در راستای حفاظت از منافع ملی کشور گام برداشتهاند، میتواند پشتوانه قوی برای تیم مذاکرهکننده باشد.
در مجموع، مذاکرات جدید ایران و آمریکا فرصتی مهم برای بهبود وضعیت سیاسی و اقتصادی کشور است، مشروط بر آنکه از اشتباهات گذشته پرهیز شود و در راستای منافع ملی کشور حرکت شود. دیپلماسی هوشمندانه، حفظ خطوط قرمز و گرفتن تضمینهای لازم از سوی طرف مقابل، میتواند زمینهساز خروج از انسداد سیاسی و اقتصادی ایران باشد. حمایت از تیم مذاکرهکننده توسط مقام معظم رهبری، نیروهای مسلح و آحاد مردم، نیز نقش اساسی در تقویت این فرآیند خواهد داشت و میتواند به دستیابی به یک توافق پایدار و منصفانه کمک کند.
جلیل حاجی حسینی
وکیل دادگستری
