دورنمای یزد هوشمند

مهدی حجازی مهریزی

یزد در آستانه‌ی یک انتخاب راهبردی قرار دارد؛ این‌که هوش مصنوعی را به مجموعه‌ای از پروژه‌ها و تکالیف دستگاه‌های اجرایی محدود کند یا با بازنگری در حکمرانی «یزد هوشمند»، ظرفیت بخش خصوصی، دانشگاه‌ها و استعدادهای جوان را برای تبدیل استان به قطب منطقه‌ای هوش مصنوعی به میدان آورد. تحقق این هدف، بیش از تدوین اسناد جدید، به اصلاح ساختار تصمیم‌گیری، انسجام اقدامات و نقش‌آفرینی واقعی بخش خصوصی نیاز دارد.

فن‌آوری هوش مصنوعی به سرعت در حال دگرگون‌ساختن تمامی ابعاد زندگی بشر است. دراین میان، کشورهایی که بتوانند به سرعت و هـوشمندانه در این حوزه‌ی راهبردی سرمایه‌گذاری و هم‌زمان، حکمرانی اثربخشی را پیاده‌سازی کنند؛ درآینده، جایگاه برتری خواهند داشت. در کشورمان نیز، تاحدودی به حوزه‌ی هوش مصنوعی اهتمام شده و در سال‌های اخیر، اسنادی از سوی نهادهای مختلف تهیه شده است. بالتبع در استان یزد نیز این موضوع موردتوجه قرارگرفته و با هم‌فکری صاحب‌نظران، ذی‌نفعان و ذی‌نفوذان، برنامه‌ی عملیاتی” یزد هوشمند” در سال 1404 تدوین و تصویب گردیده است. هدف کلان این برنامه، تبدیل یزد به مرکز نوآوری هوش مصنوعی در منطقه تا پایان سال 1406 از طریق تقویت زیرساخت‌های دیجیتال، توانمندسازی نیروی انسانی، تحریک تقاضا در بخش‌های اقتصادی و اجتماعی، تدوین چارچوب‌های اخلاقی، جذب سرمایه‌گذاری و برندسازی جهانی است.

 اما رویکرد فعلی برنامه‌ی تدوینی با چالش‌های بنیادینی مواجه است. این چالش‌ها، نه‌تنها می‌تواند باعث کندشدن سرعت پیشرفت برنامه‌ها گردد؛ بلکه سبب خواهد شد تا ظرفیت‌های موجود در بخش خصوصی استان بلا استفاده بماند. اولین چالش برنامه‌ی عملیاتی” یزد هوشمند” نادیده‌انگاری انسجام‌بخشی میان تکالیف ابلاغی دستگاه‌های اجرایی از ناحیه‌ی ستاد با ظرفیت‌ها و نیازهای استانی است. به بیانی دیگر در واقع، آن‌چه در دستگاه‌ها پیاده می‌شود، اقداماتی پراکنده است که یا ریشه در تکالیف ابلاغی مجموعه‌های ستادی‌شان دارند یا موضوعی سلیقه‌ای و کاملا براساس نیاز بخشی، بدون ملاحظه‌ی الزامات زیست‌بوم دیجیتال است.

بی‌گمان چنین رویکردها و اقداماتی، نمی‌تواند به تحقق اهداف یزد هوشمند به عنوان مجموعه‌ای از راهبردهای منسجم بیانجامد. طبیعی است در این شرایط، ذی‌نفعان( بخش خصوصی، دانشگاه‌ها و حتی نهادهای دولتی) در انتخاب بین تکالیف استانی و تکالیف ملی ابلاغی ستاد دچار سردرگمی شده و در نتیجه تمایل خود را به سرمایه‌گذاری در بخش‌های نوآورانه از دست خواهند داد.

 چالش بعدی، جایگاه حاشیه‌ای بخش خصوصی در رویکرد فعلی یزد هوشمند است. با آن که استان یزد از استعدادهای درخشان و ظرفیت‌های بالای کارآفرینی در حوزه‌ی‌ فن‌آوری برخوردار است؛ اما در این برنامه‌ی عملیاتی، بخش خصوصی به عنوان بازیگر اصلی توسعه‌ی هوش مصنوعی استان یزد به رسمیت شناخته نشده است. این رویکرد دولت محور و متمرکز، منجر به پیامدهای منفی متعددی شده و خواهدشد. فقدان نماینده‌ی معنادار و با حق‌رای در مراجع سیاست‌گذاری هوش مصنوعی که خود باعث می‌شود به نیازها، چالش‌ها و فرصت‌های واقعی درحوزه‌ی هوش مصنوعی استان توجه نشود. علاوه بر آن رویکرد تصدی‌گرایانه و تمرکز بر نقش‌آفرینی دولت، موجب ایجاد موانع بوروکراتیک و پیچیدگی‌های اداری برای شرکت‌های خصوصی و استارت‌آپ‌ها می‌شود.در چنین زیست‌بومی که نقش بخش خصوصی درآن کم رنگ است؛ جذب سرمایه‌های لازم و حفظ استعدادهای برتر به درستی صورت نگرفته و فضا برای رشد و نوآوری به صورت کامل فراهم نخواهد شد. هرچند در نبود یک بخش خصوصی قدرتمند و نوآور، می‌توان پیش‌بینی کرد صنایع استان قابلیت رقابت خود را نیز از دست بدهند. از این دو چالش مهم‌تر، ساختار اجرایی و نظارتی سند یزد هوشمند در وضعیت فعلی است. این ساختار، فرایند تصمیم‌گیری را کم‌اثر نموده و باعث عدم اجرای راهبردها و درنتیجه کم‌حاصلی در پیشرفت ملموس و قابل‌اندازه‌گیری در عرصه‌ی عملیاتی می‌شود. در این راستا، اگرحاکمیت در استان یزد به‌دنبال هوشمندسازی به معنای واقعی آن است؛ ناگزیر باید با بازنگری برنامه‌ی عملیاتی” یزد هوشمند” با مدل حکمرانی یک‌پارچه و مشارکتی و پذیرش نقش دولت به عنوان بازی‌ساز و بخش خصوصی به عنوان محرک اصلی نوآوری و توسعه، در ساختار شورایی تصمیم‌گیرنده‌ی هوش مصنوعی استان، تجدید نظر نماید. دستیابی به چنین رویکردی، مستلزم آن است که سناریوی جهشی( یزد به عنوان قطب منطقه‌ای هوش مصنوعی) از میان سایر سناریوها مدنظر قرارگیرد. این سناریوی جاه‌طلبانه، یزد را به یکی از قطب‌های فعال در حوزه‌ی هوش مصنوعی کشور در منطقه‌ی مرکزی و جنوب تبدیل خواهد کرد و راهبری فن‌آوری این مناطق( به ویژه مناطق جنوبی کشور) را برای استان فراهم خواهد نمود. اهتمام به این سناریو در تدوین برنامه‌ی عملیاتی، باعث ایجاد هزاران فرصت‌ شغلی جدید و فراهم‌شدن صادرات انبوه محصولات و خدمات هوش مصنوعی خواهد شد.

به هرصورت اکنون زمان آن است که استان با رفع چالش‌های حکمرانی با تکیه بر ظرفیت‌های بی‌نظیر بخش‌خصوصی و استعدادهای جوان، گام‌های بلند و جهشی در مسیر توسعه‌ی هوش مصنوعی بردارد و جایگاه شایسته‌ی خود را در اقتصاد دیجیتال آینده تضمین کند.