فست فودی از دل سنت                 

        مهدی دهقان منشادی 

صد سال پیش و قبل‌تر از آن زمانی که هنوز شهر یزد با اسناد توسعه‌ای متعددی چون «یزد پایدار» و «یزد بهره‌ور» آشنا نبود، این شهر خود پرورنده‌ی مفاهیم بهره‌وری و پایداری بود و عصاره آن در زندگی شهروندانش جریان داشت. زمانی که هنوز موج مدرنیته به فلات مرکزی ایران نرسیده بود تا ساکنان آن را با پدیده‌ای به نام «فست فود» مواجه سازد، یزدی‌ها سالم‌ترین، پایدار‌ترین و بهره‌ورترین غذای فست فودی جهان را تهیه و مصرف می‌کردند. فرهنگ صرفه جویانه یزدی‌ها- که به مرور زمان تحت تاثیر امواج ماکروویو گونه‌ی مدرنیته به ضعف کشانده شده است- موجب می‌شد تا خانواده‌ها در زندگی روزمره خود کمترین پسماند تولیدی و دور ریز را داشته باشند. در بطن این فرهنگ، مصرف هوشمندانه و عاقلانه مواد غذایی باعث می‌شد تا پسماندهای اندکی از  سفره و مطبخ خانه خارج شود و اگر اندک چیز ناخورده‌ای در ته سفره باقی می‌ماند یا خوراکِ مرغ و خروس‌های خانگی می‌شد یا گوشه و تکه‌های نان بیات و خشک بود که اغلب به چرخه‌ی تولیدِ فست فودی به نام «مُشتُک» وارد می‌شد.

عنوان کلی «فست فود» یا «غذای فوری و آماده» بیشتر به سرعت مصرف آن اشاره دارد تا به سرعت تولید و آماده شدن آن. «فست فود» غذایی است که نسبت به غذاهای دیگر مصرفیِ خانواده‌ها آسان‌تر و سریع‌تر آماده شده و راحت و فوری خورده می‌شود. «مُشتُک» یک غذای سنتی برآمده از فرهنگ یزد است که می‌توان به آن فست فود خانگی لقب داد. یزدی‌های قدیمی که به ارزش و قداست نان پی برده بودند به جای آن که خرده نان‌های باقی مانده سفره یا نان‌های کهنه و بیات شده روزانه خود را دور بریزند یا حتی آن را به ماکیان خانگی خود بدهند – کاری که در عصر جدید زایش شغل خرید و فروش نان خشک خانه‌ها را به دنبال داشته است- آن را در گوشه‌اینگه داشته و اساس تهیه خوراکی قرار می‌دادند که به نام «مُشتُک» شناخته می‌شود. مواد اصلی «مُشتُک» به غیر از نان خشک، گردو و پیاز و پنیر است. برای تهیه «مُشتُک» مواد اصلی ذکر شده را به همراه طعم دهنده‌هایی چون سبزیجات خشک یا تر، سیاه دانه و زیره و مقداری آب در هاون سنگی می‌کوبیدند و با هم مخلوط می‌کردند. استفاده از هاون سنگی علاوه بر اینکه مصرف انرژی فسیلی یا برق را به همراه نداشت، خود موجب نوعی ورزش و تقویت ماهیچه‌های دست فرد سازنده «مُشتُک» می‌شد و این خود یکی از عناصر کوچکی از پایداری عصر سنت به حساب می‌آمد. خمیر ترکیبی و سفتِ به دست آمده را با فشار کف دست و پنجه به صورت مشت، به شکل لقمه‌های کوچکی در می‌آوردند که در هر زمانی بدون هیچ گونه تشریفاتی قابل خوردن بود. این غذای فوری و مغذی که عمدتا به صورت صبحانه یا میان وعده مصرف می‌شود به غیر از اینکه حاوی فیبر (نان)، پروتئین (پنیر و گردو) و املاح معدنی (پیاز) است، مقداری از ویتامین و عناصر داروئی (سبزی، سیاه دانه و زیره) را نیز به همراه دارد به طوری که می‌توان به آن لقب «غذا- داروی» سالم و فوری داد. در عصر جدید که پُست مدرن به دنبال تلفیق هوشمندانه سنت و مدرنیته است تا خالق زندگی بهتری باشد، می‌توان از میراث ملموس و غیر ملموس گذشته این سرزمین در جهت قدم گذاشتن در مسیر توسعه پایدار و بهره‌ور با تاکید بر سود بردن از جنبه‌های گردشگری و تقویت زندگی سالم استفاده کرد. «مُشتُک» یکی از میراثی است که باید بهتر و بیشتر شناخته شود.