حال بافت تاریخی یزد، خوب است؟ مسئولان امیدوار، کارشناسان نگران

«بشارت یزد» در گفتگو با مسئولان و کارشناسان، مشکلات بافت تاریخی شهر جهانی را بررسی می کند:

ناهید عنصری/ بافت تاریخی یزد پس از 8 سال از ثبت جهانی هنوز با مشکلات مختلفی دست به گریبان است. برخی کارشناسان حوزه میراث فرهنگی نگران آینده بافت تاریخی بواسطه تخریبها، رها سازی ها، سکونت اتباع بیگانه و …هستند هرچند مسئولان هم در مقابل از برنامه ریزی ها برای حفظ و حراست از مجموعه بافت تاریخی و رونق بیشتر گردشگری در آن سخن می گویند.

توجه مردم یزد به حفاظت
از ابنیه تاریخی افزایش یافته است
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی یزد در گفتگو با بشارت یزد با اشاره به ثبت بافت تاریخی یزد در سال 1396 اظهار کرد: از شاخص های عمده این مهم جدا از معماری یزد و ابنیه بافت تاریخی، مسئله سکونت در بافت تاریخی و زنده و پویا بودن آن است، با توجه به اینکه فرهنگ کهن یزد و آداب و رسوم آن هنوز در بافت تاریخی ساری و جاری است. همچنین مسئله استقامت بافت تاریخی و مجموعه معماری یزد در شرایط سخت کویری موجب شد که همچنان نام یزد در جغرافیای ایران و جهان بدرخشد. وسعت بافت تاریخی و همزیستی مسالمت آمیز ادیان و فرهنگ ها در این بافت از مسائلی بود که پس از ثبت ملی منجر به ثبت جهانی یزد شد.
سید محمد رستگاری با اشاره به تعهدات یک ساله، دوساله، پنج ساله و بلند مدت در پرونده یزد، ادامه داد: مقرر شد تا اقداماتی از سوی مجموعه مدیریت شهری در راستای این تعهدات به انجام رسد. البته انجام این اقدامات صرفاً از سوی میراث فرهنگی مورد انتظار نیست بلکه تمامی دستگاه ها باید در این راستا هم افزایی داشته باشند. اقداماتی از قبیل انجام برخی پایش ها، حفظ اصالت بافت، رونق گردشگری و …. در این زمینه مورد انتظار است. لذا ملاحظه اقداماتی نظیر کف سازی، بهسازی و مرمت و احیا که در معابر بافت تاریخی از سوی میراث فرهنگی و دستگاه های متولی زیرساخت و نیز مردم صورت گرفته و نیز شکل گیری واحدهای گردشگری که با گذشته قابل مقایسه نیست مؤید تلاش هایی است که در این زمینه صورت گرفته است.
رستگاری با بیان این مطلب که در سال های اخیر توجه و اهتمام مردم یزد نیز برای حفاظت از ابنیه بافت تاریخی افزایش یافته است، گفت: پیش از این شهروندان غالباً نسبت به اقداماتی که در راستای تخریب ابنیه و معابر تاریخی صورت می گرفت بی تفاوت بودند، اما امروزه شهروندان در نگه داری و حفظ و توسعه بافت تاریخی پیشگام هستند. البته در کنار این تلاش ها، آسیب هایی نیز وجود دارد به عنوان مثال رشد غیرمجاز اماکن گردشگری در بافت تاریخی می تواند مزاحمت هایی برای ساکنان بافت تاریخی به دنبال داشته باشد. از دیگر آسیب ها، واگذاری برخی از اماکن بافت تاریخی به اتباع خارجی و نیز آسیب های فرهنگی که متعاقباً در بافت تاریخی شکل گرفت. البته گاهی مرمت آثار تاریخی که تحت نظارت میراث فرهنگی صورت نگرفته نیز ممکن است بر پایه اصول مورد نظر انجام نشده باشد. حوادثی مانند وقوع سیل نیز روند آسیب پذیری بافت تاریخی را افزایش داده است.

سکونت در بافت تاریخی
نیازمند زیرساخت های لازم است
مدیرکل سازمان میراث فرهنگی، با اشاره به اینکه در خصوص سکونت باید زیرساخت های لازم در بافت تاریخی فراهم شود، تصریح کرد: در این راستا مشارکت اهالی بافت تاریخی مورد نیاز است و چون تعداد ابنیه و وسعت بافت تاریخی زیاد است، قاعدتاً امکان اینکه یک اداره دولتی از عهده این مهم به خوبی برآید وجود ندارد. در خصوص کاهش سکونت اتباع نیز باید گفت مسئله ای است که مربوط به سیاست گذاری کلان شهرستان است و نیازمند همراهی سایر دستگاه ها می باشد و در واقع باید یک اقدام بین بخشی صورت گیرد. سیاست میراث فرهنگی بیشتر بر پایه تقویت زیرساخت ها در بافت تاریخی است و چندین پروژه مقیاس بزرگ در سال جاری با همکاری برخی دستگاه ها به ویژه شهرداری و نیز مردم انجام شده است. بازار سنتی یزد نیز در مسیر ثبت جهانی است و حدود 16 هکتار وسعت دارد که اقدامات اجرایی آن آغاز شده و با کمک کسبه و دستگاه های متولی زیرساخت در ظرف چند سال مرمت فاخری در این بخش انجام خواهد شد.
این مقام مسئول، در خصوص سایر اقدامات صورت گرفته در راستای مرمت و بازسازی بافت تاریخی گفت: پروژه بازسازی حسینیه شاه طهماسب پروژه بزرگی است که سابقاً تخریب شده بود و احیای آن تحت نام احیای «حسینیه تا حسینیه» از شاه طهماسب تا امیرچقماق در حال انجام است. همچنین پروژه برج و باروی یزد از جمله تعهدات سازمان میراث فرهنگی نسبت به پرونده ثبت جهانی بوده است که حدود 7/4 کیلومتر طول دارد و در صورت تأمین اعتبار و کمک سایر دستگاه ها هویت بخشی و مرمت این بخش ها در چندین نقطه انجام می گیرد. البته تمامی این اقدامات در راستای تقویت زیرساخت های سکونت و احیای فرهنگ اصیل یزد در بافت تاریخی است تا بافت برای افزایش حضور گردشگران و نیز توسعه متوازن تسهیلات گردشگری در بافت تاریخی است.

تدابیر بافت تاریخی در خصوص
حفاظت از ابنیه بدون مالک
رستگاری درخصوص ابنیه ای که در بافت تاریخی توسط مالکین رها شده و در معرض تخریب قرار دارند، اظهار کرد: برخی از اماکن مجهول المالک یا کثیر المالک هستند و یا مالکین آنها در دسترس نیستند و با پایش بافت تاریخی اطلاعات کاملی در وسعت بافت تاریخی جمع آوری شده است. البته خلأ قانونی موجود موقعیت را برای انجام برخی اقدامات میراث فرهنگی سخت خواهد کرد، زیرا میراث فرهنگی اجازه ورود به اماکنی که صاحب آن مشخص نیست را ندارد. البته برای برخی اماکن که در محدوده آثار ارزشمند قرار دارند یا بیشتر آسیب پذیر شده اند با همکاری شهرداری و خیرین و با هماهنگی مراجع قضایی عملیات نجات بخشی انجام خواهد شد. ضمن اینکه رفع خلأ قانونی باید در سطح کلان صورت گیرد.

کمبود بودجه یا سوء مدیریت؟!
مدیرکل میراث فرهنگی استان یزد همچنین در خصوص مشکلاتی از قبیل کمبود بودجه که سابقاً از سوی مدیران این عرصه در خصوص عمده محدودیت موجود عنوان شده بود، اظهار کرد: البته در برخی مقاطع و در خصوص برخی موضوعات سوء مدیریت صورت گرفته است، اما نمی شود بدین گونه عنوان کرد که همیشه بودجه در اختیار بوده و درست هضم نشده است. در واقع تمامی مدیران در هر مقطعی تلاش لازم را مبذول داشته و در زمینه حفظ بافت تاریخی کوشیده است، تصاویر و گزارشات موجود نیز دال بر همین مسئله است. اما پس از ثبت جهانی و شور و هیجانی که در این زمینه به وجود آمد این مسئله به تدریج به نوعی روزمرگی تبدیل شده و لذا توجه کمتری به بافت صورت گرفته است. در واقع اعتبارات موجود نیز در مقایسه با وسعت بافت تاریخی و حجم اماکن موجود در یزد و سایر شهرستان ها همخوانی ندارد.
وی ادامه داد: این بافت تاریخی را خود مردم از گذشته های دور به وجود آوردند و دولت کمترین نقش را داشته و صرفاً به ایجاد زیرساخت ها اقدام کرده است. در حال حاضر نیز باید همین امر به عنوان فرهنگ غالب در یزد پذیرفت شود و مردم پیشگام شده و بافت تاریخی را از آن خود بدانند و میراث فرهنگی نیز به عنوان پشتیبان عمل خواهد کرد. لذا نمی توان مسئله سوءمدیریت را در تمامی مقاطع عنوان کرد و از سوی دیگر مسئله نبود اعتبار نیز قابل پذیرش نیست.

امنیت بافت تاریخی
موضوعی بین بخشی است
رستگاری در خصوص مسئله امنیت بافت تاریخی نیز تصریح کرد: وسعت بافت تاریخی و جاذبه های ایجاد شده و تسهیلات گردشگری موجب افزایش تردد شهروندان و نیز مهاجرین و اتباع در بافت تاریخی شده است. لذا برخی آسیب ها خصوصاً در اواخر شب مانند تکدی گری و جرایمی را شاهد هستیم و امکان دارد که امنیت اهالی به خطر بیفتد. اما خوشبختانه با جلساتی که با مسئولان استان انجام شده است و ورود نیروی انتظامی خصوصاً در عید امسال شرایط بهتری را شاهد بودیم. در واقع با انجام برخی اطلاع رسانی ها و یا گاهاً ممنوعیت تردد یک امنیت نسبی در بافت ایجاد شد البته این روند ادامه یافته و همچنان نیازمند همکاری اهالی بافت و نیز پایگاه های بسیج هستیم. زیرا امکان استقرار مأموران انتظامی در تمامی معابر بافت تاریخی نیست. البته مسئله امنیت بافت بسیار گسترده تر از بحث حجاب است که خوشبختانه پس از برگزاری جلسات متعدد در حال پی گیری است و طرح جامعی با لحاظ نمودن برنامه های فرهنگی موثر در این حوزه اجرا خواهد شد.
منع سکونت اتباع در بافت تاریخی یزد
محمد صالح جوکار، نماینده مردم یزد و اشکذر در مجلس شورای اسلامی نیز در گفتگو با بشارت یزد با اشاره به اینکه مشکل عمده در حوزه بافت تاریخی صرفاً ناشی از کمبود بودجه نیست، اظهار کرد: البته اخیراً اقدامات موثری در زمینه حفظ و احیای بافت تاریخی صورت گرفته مانند پروژه برج و باروی یزد که در حال انجام است. البته با توجه به کمبود بودجه چنین اقداماتی در کوتاه مدت صورت نخواهد گرفت، با وجود این امسال اعتبار خوبی از محل “بودجه در اختیار” برای حفاظت از بافت تاریخی لحاظ نمودیم. البته مقرر شد که معادل همین بودجه از سوی وزارت میراث فرهنگی اختصاص یابد که باید محقق شود.
وی در خصوص سکونت اتباع خارجی در بافت با تأکید بر اینکه مصوبه ای مبنی بر منع حضور اتباع در بافت وجود دارد، گفت: بنابراین سکونت اتباع خارجی در بافت ممنوع است. حضور فعلی آنها خلاف مصوبات مربوطه است که پی گیری نشده است. در واقع مقرر شده بود تا زیرساخت های لازم در بافت تاریخی فراهم شود که خود مردم نیز انگیزه سکونت در بافت را داشته باشند و مصوبات موجود و اقدامات صورت گرفته در محلات بافت تاریخی نیز مبین این مسئله است. بنابراین در مورد منع سکونت اتباع در بافت کمبود مصوبه نداریم بلکه باید این مصوبات به درستی پی گیری شود.

دولت به مجلس لایحه بدهد
نماینده مردم یزد و اشکذر در مجلس در پاسخ به این سوال که «گفته می شود برخی از خانه ها و ابنیه بافت تاریخی یزد مجهول الوارث یا چند وارثی است و به دلیل قوانین مالکیت خصوصی، میراث فرهنگی نمی تواند در آنها دخل و تصرف داشته باشد و این خانه ها به دلیل رها شدن در حال تخریب کامل هستند و می توانند آسیب جدی نیز به سایر خانه های بافات تاریخی وارد ساخته و فضای زندگی در بافت را مختل کنند» گفت: در مجموع نمی توان ادعا کرد که خلا قانونی بزرگی برای رسیدگی به این موضوع وجود داشته باشد اما اگر میراث فرهنگی و سایر نهادها برای ساماندهی این قبیل خانه ها در بافت تاریخی نیازمند قانون جدیدی هستند باید از طریق دولت و با ارائه لایحه به مجلس، پیگیری کنند.

احیای بافت تاریخی
نیازمند حضور مردم است
جوکار همچنین در خصوص افزایش تعداد بومگردی ها واقامتگاه های سنتی در بافت تاریخی و در پاسخ به این سوال که آیا بافت ظرفیت چنین میزانی از اقامتگاه ها را دارد یا خیر؟ تصریح کرد: به هر حال همواره در طول زمان اهالی در بافت ساکن بوده و زیرساخت هایی برای سکونت وجود داشته است. همچنین در بسیاری از منازل فضای سبز و درخت وجود داشته است که تماماً از بین رفته و شرط اول احیای سکونت در بافت، حضور مردم است. در واقع با بسته بودن درهای بافت به روی مردم مشکلی حل نخواهد شد و چنانچه بخواهیم مشابه زیرساخت هایی که در حال حاضر در بافت وجود دارد را در مناطق و شهرک های جدید ایجاد کنیم نیاز به هزینه بسیار بیشتری دارد. زیرا بافت نیاز به نگه داری دارد و عدم نگه داری از بافت سبب تخریب آن شده، لذا سکونت مردم در بافت منجر به انجام مرمت و تعمیرات و سهیم شدن آنها در نگه داری بافت تاریخی خواهد شد.

شهر میراث جهانی یزد
بیشتر از بودجه، فکر می خواهد
محسن عباسی هرفته، استادیار دانشکده هنر و معماری دانشگاه یزد نیز در گفتگو با بشارت یزد با بیان این مطلب که بعد از ثبت یزد در فهرست میراث جهانی، آنچنان که پیش بینی می شد و تجربیات جهانی نیز نشان می داد، مناسبات در این محدوده تغییر کرد، اظهار کرد: از جمله این تغییرات، سرازیر شدن حجم قابل توجهی نقدینگی توسط بخش خصوصی به این بافت بود؛ شاهد آن، مرمت و احیاء بیش از 1000 بنای تاریخی ظرف چند سالِ اول پس از ثبت، توسط بخش خصوصی است؛ حال با کیفیت های مختلف. اما در برابر این تغییرات مهم که شامل رشد گردش مالی، فعال شدن بخش خصوصی، افزایش چشمگیر کارگاه های مرمتی، رونق اجتماعی و حضور مردم در بافت تاریخی بود، رویکرد مدیریت کلان بافت، تغییر چندانی نکرد. بدنه دولتی استان در این حوزه، کماکان مشغولِ جذب و تزریقِ قطره چکانی اعتباراتِ محدود به بافت و خرده کاری هایی بود که در برابر موج فعالیت بخش خصوصی به چشم نمی آمد؛ در حالیکه بافتِ پسا ثبت بیشتر از آنکه به بودجه دولت نیاز داشته باشد به مدیریت او نیاز داشت.
وی ادامه داد: درک نکردن دوران پسا ثبت یزد توسط دولت ها، باعث شد آن ها به تصدی گری در بافت اکتفا کنند؛ عمده اقدامات شان هم نه در سطوح راهبردی بلکه محدود در چارچوب تنگ مرمت های موضعی و جزئی بود؛ نوعی تصدی گری معلول که طبیعی است توان مدیریت بافت در این مقیاس و با این حجم مداخلات را نداشت.
عباسی با اشاره به اینکه در این سال ها، سکان راهبری بافت تاریخی از دست دولت ها تقریباً خارج شد؛ هدایتِ مسیرِ حفاظت و رشدِ بافت در قالب برنامه های اصولی و حتی سند ثبت یزد، مورد توجه قرار نگرفت، تصریح کرد: کنترل و نظارت بر کارگاه ها با تحلیلِ بدنه کارشناسی دولت در حوزه میراث فرهنگی، از قبلِ ثبت هم ضعیف تر شد؛ اقداماتِ زیرساختی جدی گرفته نشد و آموزش و فرهنگ سازی در مقیاس های مختلف و تولید اطلاعات و آمار دقیق که مبنای برنامه ریزی ست در شکلی حداقلی برگزار گردید. در فقدان مدیریتِ کارامدِ دولتی، بخش خصوصی بیکار ننشست و مدیریت بافت را در دست گرفت، نتیجه آنکه بافت را سرمایه گذاران، هر از گاهی به سمتی کشاندند؛ سرمایه گذارانی که طبیعی است تخصصی در حوزه مدیریت یک شهر میراث جهانی نداشتند و از ظنِّ خود بافت را به سمت آنچه فکر می کردند درست است و بعضاً منافع خود می کشیدند. به این شکل فرصت سرمایه گذاری در بافت، آنچنان که شایسته است مورد استفاده قرار نگرفت و سرمایه گذارانی که می توانستند، رکن رستگاری بافت تاریخی باشند با بی برنامگی دولت ها، هم خود متضرر شدند و هم آنچنان که می شد به حفاظت و رشد بافت تاریخی، کمک نتوانستند بکنند.
وی در خصوص راهکار پیشنهادی برای این وضعیت گفت: پیشنهاد مشخص است؛ دولت به عنوان متعهد اصلی در پرونده ثبت یزد، می بایست دست از تصدی گری در بافت بردارد، سرگرم جزئیات نشود، مدیریت راهبردی یک شهر تاریخی را باور، فهم و بر آن تمرکز نماید و پشتِ مشکلات اقتصادی خود را پنهان نکند. بزرگترین سرمایه یزدی ها، بیش و پیش از بودجه، به فکر، مدیریت درست و راهبردی، نظارت جدی و همراه با ضمانت اجرایی نیاز دارد؛ مدیریتی که با تکیه بر افکار نوین و ایده های نو در حوزه مدیریت شهرهای تاریخی و بر مدار دانش روز و تجربیات جهانی حفاظت از این شهر را عهده بگیرد و متناسب با ویژگی های جغرافیای طبیعی و انسانی یزد عمل نماید و همه مشکلات را به نبود بودجه و اعتبارات، مرتبط نسازد.
وی افزود: در شرایط انقباضِ اقتصادی کشور، ترویج این تصور که مشکلات بافت تاریخی، به واسطه عدم وجود بودجه و اعتبارات کافی ست، آدرس غلط دادن است و نوعی ترکِ فعل محسوب می شود. در شهر ثروتمند یزد و در بافت تاریخی آن، پول هست، پولی که به علت سوء مدیریت، بیشتر از آن که حفاظت کند در حال آسیب رساندن است، آنچه باید باشد، مدیریت راهبردی، علمی، یکپارچه و البته مقتدر در این حوزه است.